ایلبیئر کامو
Albert Camus

Punjabi Kavita
  

Ajnabi Albert Camus

اجنبی ایلبیئر کامو

دوجا بھاگ :
اک :
گرفتاری دے یکدم بعد مینوں انیکاں واری سوالات کیتے گئے۔ پر ایہہ ساری پچھگچھّ ناں تے ولدیئت دی کھاناپوری والی پچھگچھّ سی۔ پہلوں-پہلوں ایہہ سوال-جواب تھانے وچ ہوئے—پر مقدمے وچ اتھے کسے نوں خاص دلچسپی نہیں سی جاپدی۔ ہفتے بھر بعد جدوں جانچ، مجسٹریٹ دے ساہمنے پیشی ہوئی تاں لگیا کہ اسنے پوری اتسکتا نال میرا معائنہ کیتا اے۔ ہوراں وانگ اوہناں نے وی پہلاں ناں، ولدیئت، جریا-ماش (پیشہ)، جنم-تاریخ تے ستھان بارے پچھگچھّ شروع کیتی۔ اس ساری جانکاری پچھوں سوال کیتا، “تسیں اپنی پیروی لئی وکیل کر لیا؟” میں دسیا، “جی، نئیں۔” میرا کدی اس پاسے خیال ای نہیں سی گیا، اس لئی پچھیا کہ کی مینوں واکئیّ وکیل کر لینا چاہیدا اے؟ تاں اوہ بولے، “ایہہ وی کوئی پچھن والی گلّ اے؟” میں کیہا، “مینوں تاں اپنا مقدمہ بڑا سدھا-سادہ لگدا اے۔” مسکرا کے مجسٹریٹ صاحبَ نے جواب دتا، “خیر، تہانوں لگّ سکدا اے۔ پر سانوں لوکاں نوں تاں قانون دے مطابق ای چلنا پیندا اے۔ تسیں وکیل نئیں کرونگے تاں عدالت تہاڈے لئی وکیل دا انتظام کر دویگی۔”
واہ! ایہہ انتظام تاں خوب اے۔ ایہناں چھوٹیاں-چھوٹیاں گلاں دا وی عدالت نوں اینا خیال اے۔ میں ایہہ گلّ مجسٹریٹ صاحبَ نوں دسی تاں اوہناں نے وی سویکار کیتا کہ قانون سرب-ویاپی، سرب-شکتیمان ایں تے اس توں جو چاہو ہو سکدا اے۔
پہلوں-پہلوں تاں میں وی اوہناں دیاں گلاں ولّ خاص دھیان نہیں سی دتا۔ جس کمرے وچ اوہناں مینوں سوال-جواب کیتے سن، اوہ دیکھن وچ عامَ بیٹھک ورگا لگدا سی—کھڑکیاں 'تے پردے سن تے ڈیسک اتے اک لیمپ رکھیا ہویا سی۔ مجسٹریٹ صاحبَ نے مینوں بیٹھن لئی جہڑی کرسی دتی، اس اتے اس لیمپ دی روشنی پیندی سی—پر خود اوہناں دا چہرہ ہنیرے وچ رہندا سی۔ میں اس طرحاں دے درش-ویروے انیکاں پستکاں وچ پڑھے سن۔ شروع-شروع وچ تاں ایہہ سبھ کھلواڑ-جیہا لگیا۔ ہاں، اس گل بات پچھوں میں مجسٹریٹ نوں رتا گہہ نال دیکھیا۔ تکھے نقشاں والا اک لما سارا آدمی، گوڑھیاں نیلیاں اکھاں، وڈیاں-وڈیاں کھچڑی مچھاں تے سر اتے چٹے کوہرے ورگے سنگھنے کیس۔ لگیا، آدمی شکل توں بڑا ای سمجھدار، ودوان تے کل ملا کے پسند آؤن لایق اے۔ بس، اکو چیز عجیب سی جسنے میرا من خراب کر دتا—تھوڑھی-تھوڑھی دیر بعد اسدے چہرے اتے اک ویبھتس-جہی روء دوڑ جاندی سی۔ پر ایہہ وی اک اجیہی مدرا لگدی سی جہڑی 'چچّ' کہن سمیں لوکاں دے منہ 'تے اپنے-اپنے آ جاندی اے۔ باہر نکلن سمیں میں اوہناں ولّ ملاؤن لئی ہتھ ودھائے تے 'نمسکار' کردا-کردا رک گیا۔ این موقعے 'تے چیتا آ گیا کہ میں تاں اک آدمی دی ہتیا دے اپرادھ وچ اتھے لیاندا گیا ہاں۔
اگلے دن میری کوٹھڑی وچ ای اک وکیل صاحبَ تشریف لے آئے—مدھرے، گول-مٹول، چھوہر-چھنڈ جہے آدمی—سر دے کالے وال تیل نال چوپڑے ہوئے سن۔ میں پوریاں باہاں دی قمیض پائی ہوئی سی، پر اوہناں سخت گرمی دے باو جود کالا سوٹ، سخت کالر تے چوڑیاں-چوڑیاں کالیاں سفید دھاریاں والی بھڑکیلی ٹائی کسی ہوئی سی۔ میری منجی اتے اپنا تھیلا رکھ کے اوہناں نے اپنی جان-پچھان کروائی۔ دسیا کہ میرے مقدمے دے کاغذات اوہناں نے گہہ نال پڑھے نے۔ اوہناں دی رائے 'چ مقدمے وچ کافی ہشیاری ورتن دی لوڑ اے تے ہاں میں جے اوہناں دی صلاحَ منّ کے چلاں تاں چھٹّ جان دی پوری-پوری گنجائش اے۔ میں دھنواد کیتا تے بولے، “اچھا، تاں آؤ ہن کم شروع کر دتا جاوے۔”
میری منجی اتے بیٹھ کے اوہناں نے دسیا کہ عدالت ولوں میرے نجی جیون بارے تحقیقات (پچھ-پڑتال) کیتی جا رہی اے۔ اس گلّ دی سوچنا مل گئی اے کہ ہنے جہے اک آشرم وچ میری ماں دی موت ہوئی اے۔ 'مورینگو' وچ ہوئی تفتیش وچ پولیس نے دسیا کہ ماں دی انتیشٹی سمیں میں بڑی 'ہردے ہینتا' دکھائی اے۔
“اک گلّ سمجھ لؤ،” وکیل صاحبَ بولے، “اس طرحاں دیاں گلاں بارے تہاتھوں پچھگچھّ کرنا مینوں قطعی چنگا نئیں لگّ رہا، پر ایہہ چیز بڑی مہتوپورن ہو گئی اے۔ تہاڈے اتے الزام ایں 'ہردے ہینتا تے بے حیائی' دا۔ ہن جدوں تک میں اس الزام دا جواب دین دا کوئی راہ نہ لبھّ لواں، بچاء کرن وچ بڑی دقت ہو جاوے گی۔ تے اس معاملے 'چ کوئی دوجا نئیں، تسیں تے صرف تسیں ای میری مدد کر سکے اوں۔”
اس بھومکا پچھوں اوہناں نے سوال کر دتا کہ اس 'دکھ-بھرے موقعے 'تے' میرے من نوں دکھ ہویا جاں نہیں؟ بڑا عجیب سوال لگیا۔ میں تاں کسے توں اجیہا سوال پچھن ویلے خود دھرم-سنکٹ وچ پے جاندا۔
جواب وچ میں کیہا کہ ادھر کجھ سالاں توں اپنے من دیاں بھاوناواں ولّ دھیان دین دی عادت ای چھٹّ گئی اے، اس لئی اسدا جواب دے سکنا بڑا مشکل اے۔ ہاں، ایہہ دھرم تے ایمان نال کہہ سکدا ہاں کہ میں ماں نوں چاہندا بہت سی۔ پر اس نال کی؟ ایناں کہہ دین پچھوں خیال آیا تاں بولیا، “سچی گلّ تاں ایہہ اے کہ عامَ لوک جہناں نوں پیار کردے نے اج جاں کلھ اوہناں دے مرن دی وی، تھوڑھی بہت، کامنا ضرور کردے نے۔”
اس 'تے وکیل صاحبَ یکدم گھبرا گئے۔ جھٹّ مینوں ٹوکیا، بولے، “سہں کھاؤ، مقدمے وچ جاں جانچ مجسٹریٹ دے ساہمنے اس قسم دی کوئی گلّ مونہوں نئیں کڈھوگے۔”
اوہناں دی تسلی لئی میں سہں کھا لئی۔ پر اوہناں دے ساہمنے ایہہ وی خلاصہ کر دتا کہ کدی-کدی کجھ خاص موقعیاں 'تے میریاں بھاوناواں میری سریر-ستھتی توں پربھاوت ہون لگدیاں نے۔ مسلاً جس دن ماں دے انتم-سنسکار وچ گیا سی اس دن انج ای ادھی نیند وچ سی، اس لئی مینوں قطعی ہوش نہیں سی کہ کتھے کی ہو رہا اے۔ خیر جی، اک گلّ دا وشواس میں اپنے وکیل نوں کرا دتا کہ میری تاں ایہو اچھا سی کہ ماں اجے نہ مرے۔
ہاں، وکیل صاحبَ پھیر وی ناراض ای لگے۔ گھرک کے بولے، “صرف اینا ای تاں کافی نئیں اے۔”
کجھ سوچ-سوچ کے اوہناں نے سوال کیتا کہ کی اس گلّ نوں انج کیہا جا سکدا اے کہ اس دن میں اپنیاں بھاوناواں 'تے قابو تے سنجم توں کم لیا؟
“جی نئیں،” میں کیہا، “ایہہ کہنا صحیح نئیں اے۔”
وکیل صاحبَ نے مینوں بڑیاں عجیب نظراں نال دیکھیا...جویں میرے پرتی اچانک اوہناں نوں غصے، چڑ تے نفرت دا جھٹا لگیا ہووے۔ پھیر بڑی رکھی آواز وچ بولے کہ چلو خیر، آشرم دے علاوہ ہور کجھ کرمچاریاں دی گواہی تاں ہر حالت 'چ ہوویگی۔
“تے ہو سکدا اے، ایہی تہاڈا بیڑا لے ڈبے۔” انت وچ بولے۔
میں دسیا کہ میرے اتے لائے گئے الزام تے ماں دی موت دا تاں آپس وچ سنبندھ ای نہیں اے۔ تاں جواب وچ اوہناں نے صرف اینا ای کیہا کہ میری گلّ توں لگدا اے، کدی قانون نال میرا واہ نہیں پیا۔
تے ایناں کہندے ہوئے اوہ پریشان-جہے ہو کے چلے گئے۔ ادوں میری اچھا ہوئی کہ اوہ کجھ ہور رکدے تاں میں صاف-صاف شبداں وچ کہندا کہ 'مینوں تہاڈی ہمدردی چاہیدی اے...اس لئی نہیں کہ تسیں میرا کم چنگی طرحاں کروں، بلکہ کہاں کہ انج ای من کردا اے کہ تہاڈی ہمدردی ملے۔' پر میں دیکھیا کہ میری گل بات، میرا وطیرہ تے کلّ ملا کے میں، اوہناں لئی اسیہہ ہو گیا سی۔ اوہناں دی سمجھ وچ ای نہیں سی آؤندا پیا کہ آخر میں کس قسم دا آدمی ہاں، سو اوہناں دی کھجھ وی سبھاوک ای سی۔ اک ادھی واری من وچ آیا وی کہ اوہناں نوں وشواس دعاواں کہ میں وی بڑا سادھارن قسم دا عامَ-جیہا آدمی ہاں۔ پر مکدی گلّ ایہہ کہ اس نال بہتا کجھ ہتھ آؤندا نہیں سی جاپدا، سو ٹال گیا۔ ٹالن پچھے وی کوئی ہور کارن نہیں سی، بس، آلس ای سی۔
اسے دن اس پچھوں پھیر مینوں جانچ-مجسٹریٹ دے دفتر وچ لیایا گیا۔ دوپہر دے دو وجے دا سماں سی۔ اس سمیں کمرے وچ بھرپور روشنی سی تے بے حدّ گرمی سی۔ کھڑکیاں 'تے مہین-جہے پردے سن۔
کرسی لے لین نوں کہہ کے مجسٹریٹ صاحبَ نے بڑے ای ملائم لہجے وچ دسیا کہ کسے خاص الجھیویں کرکے میرا وکیل تاں آ نہیں سکیگا۔ اوہناں ایہہ وی کہہ دتا کہ میں چاہاں تاں اوہناں دے سوالاں دے جواب اپنے وکیل دے آ جان پچھوں دے دیاں۔
اس گلّ دے جواب وچ میں بولیا، “میں اپنی صفائی خود دے لوانگا۔” اوہناں نے ساہمنے ڈیسک 'تے رکھی گھنٹی دا بٹن نپیا تاں اک نوجوان کرلک آ کے ٹھیک میرے پچھے بیٹھ گیا۔ میں تے مجسٹریٹ صاحبَ وی اپنیاں-اپنیاں کرسیاں اتے بیٹھ گئے۔ جانچ دی کاروائی شروع ہوئی۔ اوہناں نے گلّ ای اتھوں شروع کیتی کہ لوک مینوں 'گھنا تے چپو' آدمی سمجھدے نے۔ اس بارے 'چ میری اپنی رائے کی اے؟
میں جواب دتا، “جی، میرے کول بولن لئی ہندا ای بڑا گھٹّ اے۔ اس لئی اکثر منہ بند ای رکھداں۔”
اس واری وی مجسٹریٹ صاحبَ پہلاں وانگ ای مسکرائے، “ہاں، ایہی سبھ توں وڈا کارن ہو سکدا اے۔ پر خیر، ایہہ گلّ کوئی ایڈی مہتوپورن ہے وی نہیں۔”
کجھ چر چپّ رہن پچھوں اوہ اچانک اگے ولّ جھک آئے تے میریاں اکھاں وچ اکھاں پا کے ذرا اچی آواز وچ بولے، “مینوں تاں جے کسے وچ دلچسپی اے تاں اوہ صرف تہاڈے 'چ اے۔”
اوہناں دا منشا میری سمجھ وچ نہیں آیا، اس لئی کجھ نہیں بولیا۔
اوہ کہندے رہے، “تہاڈے مقدمے دیاں گلاں نے مینوں پریشانی وچ پایا ہویا اے۔ وسواس کراں کہ تسیں اوہناں نوں سمجھن وچ میری مدد کرونگے؟”
میں جواب دتا کہ دراصل گلّ تاں بڑی ای سدھی تے صاف اے۔ اس 'تے اوہناں نے سارا بؤرا منگیا کہ میں اس دن کی-کی کیتا سی؟ حالانکہ سار روپ وچ ای صحیح، میں ساری کتھا پہلی ملاقات وچ ای دسّ چکیا سی، کہ کویں میں ریمنڈ نوں ملیا، سمندر تٹ 'تے گیا، کویں اسیں لوک تیردے رہے، کویں میں دوبارہ سمندر تٹ 'تے گیا تے کویں میں پنج گولیاں چلائیاں۔ پر اتھے پھیر اوہ سبھ دوبارہ سناؤنا پیا۔ ہر واک پچھوں اوہ سر ہلا-ہلا کے 'ٹھیک۔ ٹھیک اے۔' کہندے رہے۔ جدوں میں ریت 'تے پئے اس عرب دے سریر دا ورنن کیتا تاں اوہ ذرا خاص طور 'تے گردن ہلا کے بولے، “بہت ٹھیک۔” اسے کہانی نوں وار-وار سناؤندا ہویا میں تاں بڑا ای اکّ گیا سی—تے اس سمیں تاں انج لگّ رہا سی جویں زندگی وچ ایناں کدی نہیں سی بولیا۔
پھیر کجھ چر چپّ رہن پچھوں مجسٹریٹ صاحبَ ایہہ کہندے ہوئے اٹھ کھڑے ہوئے کہ میرے لئی اوہناں توں جو وی ہو سکیگا، اوہ ضرور کرنگے...کہ اوہناں نوں میرے وچ کافی دلچسپی ہو گئی اے تے بھگوان نے چاہیا تاں اس سنکٹ دے سمیں وچ ضرور کسے کم آؤنگے۔ پر سبھ توں پہلاں تاں اجے کجھ ہور سوال پچھنے ضروری نے۔
سبھ توں پہلاں تاں اوہناں نے اک سدھا سوال کیتا کہ کی میں اپنی ماں نوں پیار کردا سی؟
“ہاں جی،” میں جواب دتا، “جویں ہور لوک اپنی ماں نوں پیار کردے نے، میں وی کردا سی۔” میرے پچھے بیٹھا کلرک کھٹاکھٹ اکو گتی نال ٹائیپ کری جا رہا سی، پر شاید اسے چھن اسدی انگل کسے غلط اکھر اتے پئی کیونکہ ادوں ای، آواز توں لگیا کہ اسنے کاغذ پچھے ہٹا کے پہلاں دا لکھیا کٹّ دتا اے۔
اس پچھوں مجسٹریٹ نے یکدک دوجا سوال پچھیا کہ میں اک پچھوں اک لگاتار پنج گولیاں کیوں چلائیاں؟ مینوں اس سوال تے پہلاں والے سوال وچ کوئی آپسی سنبندھ نہیں سی دکھائی دتا۔
میں کجھ چر سوچیا، پھیر دسیا کہ گولیاں لگاتار چلائیاں گئیاں ہون، انج نہیں اے۔ سبھ توں پہلاں اک چلائی، پھیر کجھ چر رک کے باقی چارے چلائیاں۔
“پہلی تے دوجیاں گولیاں چلاؤن وچکار تسیں کیوں رکے؟”
مینوں لگیا جویں میریاں اکھاں ساہویں اوہ سارے دا سارا درش نچّ گیا اے...سمندر تٹ دی اوہ سندھوری تپش، گلھاں 'تے بھبھکدے ساہ دا سپرش۔ اس واری میتھوں کوئی جواب نہ دتا گیا۔
میری اس چپّ دوران مجسٹریٹ صاحبَ کدی آسن بدلدے، کدی والاں وچ انگلاں پھیردے، کدی ذرا کو اٹھ کے پھیر بیٹھ جاندے۔ آخر ڈیسک 'تے کہنیاں ٹیک کے عجیب مدرا وچ میرے ولّ جھک آئے۔
“پر کیوں؟ کس لئی تسیں اک مودھے پئے آدمی دے گولیاں ماردے رہے، دسو” اوہناں نے اپنی 'کیؤ' تے 'کس لئی' اتے زور دے کے پچھیا۔
اس واری وی مینوں کوئی جواب نہیں سی سجھیا۔
مجسٹریٹ نے متھے اتے ہتھ پھیریا تے ذرا کو بدلے لہجے وچ اپنا سوال دہرایا، “میں پچھ رہاں، 'کیوں کیتا تسیں انج؟' میں پھیر پچھ رہاں، 'مینوں اسدا کارن دسو۔'”
میں پھیر وی کجھ نہیں بولیا۔
اچانک اوہ اٹھے—تے ساہمنی کندھ دے سہارے پھائلاں رکھ والی الماری کول جا کے اسدی دراز، کھچّ کے، کھولھی تے اس وچوں سولی چڑھے عیسیٰ دی چاندی دی مورتی کڈھ کے ہتھ وچ جھولاؤندے ہوئے پھیر واپس اتھے آ بیٹھے۔
“جاندے او، ایہہ کون ایں؟” اوہناں دی آواز یکدک بدل گئی سی۔ بھاونا-وسّ کمب رہی سی۔
“ہاں جی، جاندا آں،” میں جواب دتا۔
ہن تاں جویں اوہناں دا بنھ ای ٹٹّ گیا سی، اوہ بناں ساہ لئے انھواہ بولدے ای رہے۔ دسن لگے کہ بھگوان وچ اوہناں نوں کنی آستھا اے...کہ وڈے توں وڈا پاپی وی کس طرحاں بھگوان دی خماں دا ادھیکاری ہو سکدا اے۔ پر اس لئی سبھ توں پہلی شرط ایہی اے کہ اسنوں سچے دل نال پراشچت کرنا پویگا۔ اسنوں معصوم بچے وانگ صاف دل تے نیہچاوان ہونا پویگا۔ کپٹ-رہت بھاوَ نال بھگوان اتے، اسدے نیاں اتے وشواس کرنا پویگا۔ اوہ میز اتے اس پار توں اس پار تیک جھکے ہوئے سن تے مورتی نوں لگاتار میریاں اکھاں ساہویں گھمائی جا رہے سن۔
مکھ طور 'تے دو کارنا کرکے اوہناں دیاں گلاں سمجھن وچ مینوں دقت ہو رہی سی...اک تاں دفتر وچ بے حدّ ہمس سی تے وڈیاں-وڈیاں مکھیاں میریاں پڑپڑیاں دے آسے-پاسے جاں اتے بیٹھ کے بھیں-بھیں کری جا رہیاں سن۔ دوجا، اوہناں دیاں گلاں نے مینوں ڈر تے پریشانی وچ پا دتا سی۔ ہاں، مینوں ایہہ ضرور لگیا کہ اس طرحاں ڈرنا جاں پریشان ہونا بڑا بے تکا اے—ایہناں ورتمان پرستھتیاں وچ ہور وی بے تکا اس لئی اے کہ لکھ ہووے مجرم بن کے تاں آیا ای سی میں۔ خیر، اوہ بولدے رہے تے میں منوں اوہناں دی گلّ سمجھن دی کوشش کردا رہا۔ اینی گلّ میری سمجھ وچ آ گئی سی کہ اس سارے اقبالیا بیان وچ سبھ توں ودھ لوڑ صرف اک گلّ دی صفائی دین دی اے تے اوہ ایہہ کہ دوبارہ گولیاں چلاؤن توں پہلاں میں رکیا کیوں سی؟ باقی ساریاں گلاں تاں خیر، اک طرحاں نال ٹھیک-ٹھاک ای سن۔ مجسٹریٹ صاحبَ نوں اسے گلّ نے چکر وچ پایا ہویا سی۔
میں کہن لگا کہ اس گلّ اتے ایناں زور دینا غلط اے، ایہہ کوئی ایڈی مہتوپورن چیز وی نہیں۔ پر شبداں دا میرے منہ وچوں نکلنا سی کہ اوہ یکدم سدھے تن کے کھڑے ہو گئے تے بڑے سچے دل نال پچھن لگے کہ 'توں ایشور نوں تاں مندا ایں نہ؟' تے جدوں میں کیہا، 'جی نئیں،' تاں غصے نال بھرے گھڑم کرکے کرسی اتے بیٹھ گئے۔
کہن لگے کہ اس گلّ دی تاں اوہ ستّ جنماں وچ وی کلپنا نہیں کر سکدے کہ ایشور نوں نہ منو۔ سارے منکھ بھگوان وچ آستھا رکھدے نے...جہڑے اسنوں ننددے تے گالھاں کڈھدے نے، اوہ وی اسنوں مندے نے—ایہہ اوہناں دا اڈنگ وشواس سی۔ “بھگوان دی آستھا نوں لے کے جے کدی رتی بھر وی شنکا میرے من وچ آئی تاں سمجھ لینا کہ میرے جیون دا کوئی ارتھ، کوئی نشانہ نئیں رہِ جاویگا۔” اوہناں نے طیش وچ آ کے پچھیا، “تینوں چنگا لگیگا کہ میرے جیون دا کوئی نشانہ، کوئی ارتھ نہ رہے؟” میری عقل وچ سچ مچّ نہیں سی آیا کہ 'مینوں چنگا لگنا جاں نہ لگنا—ایہہ گلّ ایتھے کتھوں آ ٹپکی...؟' ایہہ گلّ میں اوہناں نوں کہہ وی دتی۔
میں اجے بولنا بند وی نہیں سی کیتا کہ اوہناں نے پھیر مورتی نوں جھٹکے نال میرے نکّ دے ساہمنے کر دتا تے بولے، “خیر، میں تاں عیسائی آں تے ایشور نوں سچے دلوں پرارتھنا کردا آں کہ تیرے پاپ خماں کر دوے۔ بھرا میریا، تینوں وشواس کیوں نئیں آؤندا کہ 'اسنے' تیری خاطر ای تکلیفاں جھلیاں نے۔”
اوہناں دے مونہوں 'بھرا میریا' شبد سن کے مینوں لگیا کہ اوہناں دے لہجے وچ سچ مچّ پیڑ دا احساس اے۔ پر اس ساری بکواس توں میرا جی اکن لگا سی۔ کمرہ ہولی-ہولی ہور وی گرم ہندا جا رہا سی۔
جدوں کسے دیاں گلاں مینوں اکاؤن لگدیاں نے تاں جان چھڈاؤن لئی میں اسدی ہر گلّ منّ لین دے بھاوَ درساؤندا ہاں۔ ایہو میں ہن وی کیتا تاں میری حیرانی دا ٹھکانہ نہ رہا کہ مجسٹریٹ صاحبَ دا چہرہ دگن لگا۔
“مندے او نہ...مندے او نہ...۔ اچھا ہن وی نئیں منوگے کہ تسیں آستک اوں تے ایشور وچ وشواس کردے اوں؟”
انکار نے ضرور میرے من وچ سر چکیا ہووےگا کیونکہ بڑے ڈھلے-ڈھالے تے پست-جہے بھاوَ نال مجسٹریٹ صاحبَ پھیر لسڑ-جہے ہو کے بیٹھ گئے۔
کجھ چر شانتی رہی۔ ہاں، اس دوران ٹئیپرائیٹر نے ساڈی انتم گل بات ٹائیپ کر دتی۔ دسنا نہیں پویگا کہ اس ساری وارتا دوران ٹائیپرائیٹر دی 'ٹپٹپ' چالو رہی—تے مجسٹریٹ صاحبَ بڑے دکھی بھاوَ نال میرے ولّ ونہدے-تکدے رہے۔
“اپنی اس ساری زندگی وچ میں تیرے ورگا جڑ تے ہردیہین بندہ نئیں دیکھیا۔” اوہ بجھی-جہی سر وچ کہندے رہے، “اج تک پتہ نئیں کنے مجرم اتھے آئے نے۔ تے سارے دے سارے 'بھگوان' دی اس یاتنا-مورت نوں دیکھ کے فٹّ-فٹّ کے روئے نے۔”
گلّ میرے بلھاں تیک آ کے رہِ گئی کہ 'اوہ سچ مچّ مجرم سن اس لئی ضرور روئے ہونگے۔' پر ادوں ای خیال آیا کہ میں وی تاں اسے کٹہرے وچ کھڑھا ہاں۔ پتہ نہیں، کیوں، من اس گلّ نوں مندا ای نہیں سی پیا کہ میں مجرم ہاں۔
شاید ایہہ درساؤن لئی مجسٹریٹ صاحبَ اٹھ کھڑے ہوئے کہ گل بات یعنی ملاقات ختم ہو گئی اے۔ اسے تھکے، بجھے-بجھے تے پریشان-جہے لہجے وچ اوہناں نے مینوں اک آخری سوال پچھیا کہ کی مینوں اپنے کیتے 'تے پچھتاوا اے؟
کجھ چر سوچن پچھوں میں دسیا کہ مینوں تاں پچھتاوے نالوں پریشانی ودھیرے محسوس ہو رہی اے۔ 'پریشانی' نالوں ودھ ڈھکواں شبد مینوں سجھیا ای نہیں سی—پر لگیا اوہ سمجھے نہیں۔
اس دن دی گل بات وچ معاملہ اتھوں تیک اپڑیا۔
اس پچھوں کئی واری پھیر، مجسٹریٹ صاحبَ دے ساہویں میری پیشی ہوئی، پر ہر واری وکیل صاحبَ میرے نال ہندے سی۔ ایہناں ساریاں جرہاواں وچ، میرے پہلے دتے ہوئے بیاناں دے وال دی کھلّ لاہن دے علاوہ ہور کجھ نہیں ہویا۔ جاں پھیر وکیل تے مجسٹریٹ رل کے قانونی گنجھلاں اتے متھا-پچی کردے رہے سی۔ اجیہے موقعے اوہناں نوں خیال ای نہیں سی رہندا کہ میں وی اتھے ای بیٹھا ہویا ہاں۔ چلو خیر، جویں تویں سماں بیتدا گیا۔ ساری جرہا دا رنگ ای بدل گیا سی۔ لگیا، مجسٹریٹ صاحبَ نوں ہن میرے وچ کوئی خاص دلچسپی نہیں رہی تے میرے مقدمے نوں لے کے اوہ من ای من کوئی فیصلہ کر چکے نے۔ اس پچھوں نہ تاں کدی اوہناں 'بھگوان' دا ذکر کیتا تے نہ ای اوہو-جیہا کوئی دھارمک جوش ای وکھایا—جس نال پہلی ملاقات وچ میں وڈے دھرم-سنکٹ وچ پے گیا سی۔ نتیجے وجوں ساڈے سنبندھ ودھیرے پیڈھے ہو گئے۔ اوہناں نے کجھ ہور سوالات کیتے۔ اس 'تے وکیل تے مجسٹریٹ صاحبَ وچکار بحث ہندی رہی تے اس پچھوں میری پیشی ختم ہو گئی۔ اوہناں نے دسیا کہ میرا مقدمہ ہن 'اپنا وقت لے چکیا اے۔' کدی-کدی گل بات قانون توں ہٹ کے عامَ دھراتل 'تے آ جاندی تاں وکیل تے مجسٹریٹ دوویں مینوں اس وچ حصہ لین لئی اکساؤندے۔

ہن مینوں وی رتا سکھ دا آؤن لگا سی۔ ایہنیں دنیں اوہناں دوواں وچوں کسے نے وی میرے پرتی بے رخی نہیں سی دکھائی تے سبھ کجھ انج سہج تے خوش-گوار ماحول وچ ہندا رہا کہ من وچ اک وڈا بے تکا-جیہا خیال گھر کرن لگا، جویں میں وی اسے پریوار جا جی ہوواں۔ گیاراں مہینے ایہہ پیشیاں چلیاں تے میں سچ کہندا ہاں کہ اوہناں دا میں عادی ہو گیا سی۔ جس چھن مجسٹریٹ صاحبَ اپنے دفتر دے دروازے تیک مینوں چھڈن آؤندے تے بڑے دوستانہ لہجے وچ میرا موڈھا تھاپڑدے ہوئے کہندے، “اچھا تاں 'دشمنے-عیسیٰ' صاحبَ، اج بس اینا ای۔” تاں مینوں بے حدّ آنند آؤندا۔ لگدا، اس نالوں ودھ سکھی چھن میں پہلاں کدی نہیں دیکھے۔ اس پچھوں مینوں وارڈراں دے حوالے کر دتا جاندا۔

دو :
کجھ اجہیاں گلاں وی نے جہناں بارے کدی میں بولنا نہیں چاہیا۔ جیل وچ کجھ دن رہِ کے میں طے کر لیا سی کہ زندگی دا ایہہ حصہ وی اوہناں نہ کرن والیاں گلاں وچ جوڑ دیاںگا۔ چلو خیر، جویں تویں سماں بیتدا گیا۔ ایہہ گلّ میرے من نوں جچن لگّ پئی کہ اس کہج دا کوئی ٹھوس آدھار نہیں ایں تے سچی گلّ ایہہ اے کہ پہلے کجھ دن تاں مینوں کدی ایہہ خیال وی نہیں سی آیا کہ میں جیل وچ ہاں۔ ہمیشہ اک دھندلی-جہی آس وجھی رہندی کہ کجھ نہ کجھ اجیہا ہووےگا کہ اچانک سبھ کجھ ٹھیک-ٹھاک ہو جاویگا۔
پر میری دے نال ہوئی پہلی تے اکوئک ملاقات پچھوں ای سبھ کجھ بدلن لگا۔ جس دن مینوں ایہہ خط ملیا کہ 'جیلھوالے ہن مینوں دوبارہ ملن نہیں آؤن دینگے، میں تیری پتنی جو نہیں'—بس، اسے دن مینوں سچ مچّ محسوس ہویا کہ ایہہ کوٹھڑی ای میری کال-کوٹھڑی اے۔ ایہی میری آخری منزل اے۔
گرفتاری والے دن مینوں ہورناں کئی قیدیاں دے نال ای، اک وڈے سارے کمرے وچ، رکھیا گیا سی۔ اوہناں وچ ودھیرے عرب سن۔ دیکھدے ای اوہناں نے بتیسی وکھاء کے پچھیا، “کی کر آئییں؟” میں دسیا کہ 'اک عرب دا کم تمام کرکے، آ رہاں۔' اس 'تے کجھ دیر لئی اوہناں دے منہ بند ہو گئے۔ پر ہن رات وی ہون لگّ پئی سی۔ اک نے مینوں سون والے گدے نوں وچھاؤن دا طریقہ دسیا۔ ایہہ لوک گدے دے اک سرے نوں گول-مول کرکے اک طرحاں دا مسند (گاؤ تکیہ) بنا لیندے نے۔ ساری رات مینوں اپنے منہ 'تے پسو بھڑکدے محسوس ہندے رہے۔
کجھ دناں بعد مینوں اک وکھری کوٹھڑی وچ تبدیل کر دتا گیا۔ اتھے قبجے دے سہارے کندھ نال جھولدے پھٹے 'تے سون دا انتظام سی۔ سامان دے ناں 'تے اک پاکھانے والی بالھٹی تے ٹین دا تسلا—بس، ایہہ دو چیزاں ای سن۔ جیل ذرا اچی دھرتی 'تے بنی سی، اس لئی اپنی چھوٹی-جہی کھڑکی وچوں مینوں سمندر دی جھاکی وی دکھائی دندی سی۔ اک دن میں سلاکھاں پھڑھ کے کھڑھا، لہراں 'تے نچدی دھپّ نوں اکھاں اڈّ-اڈّ دیکھ رہا سی کہ اک وارڈر نے آ کے دسیا، “کوئی تینوں ملن آئی اے۔” سوچیا ضرور میری ای ہوویگی—سی وی اوہی۔
ملاقات والے کمرے وچ پہلاں اک لماں ورانڈا، پھیر پوڑیاں، پھیر اک ہور ورانڈا پار کرکے جانا پیا۔ کمرہ بڑا وڈا سی۔ اس وچ اک وڈی ساری باہر ولّ نوں نکلی دھنش آکار کھڑکی وچوں ہو کے چانن آ رہی سی۔ کمرہ اچیاں-اچیاں لوہے دیاں ٹیڈھیاں سلاکھاں نال تنّ حصیاں وچ ونڈیا ہویا سی۔ سلاکھاں دیاں دو جالیاں وچکار لگبھگ تیہہ فٹّ خالی جگہ سی۔ اس دے ادھر قیدی ہندے سن تے ادھر ملاکتی۔ وچکارلی جگہ اوویں خالی پئی رہندی سی، اس وچ کوئی نہیں سی ہندا۔ مینوں اس جگہ لے جا کے کھڑھا کر دتا گیا، جتھے یکدم ساہمنے اپنے اوہناں دھاریدار کپڑیاں وچ میری کھڑی سی۔ میرے ونی دیاں سلاکھاں نال لگے، لگبھگ، باراں ہور قیدی کھڑے سن۔ ودھیرے عرب ای سن۔ میری والے پاسے وی حبشی عورتاں ای سن۔ بلھ گھٹی کھڑی اک چھوٹے قد دی بڈھی تے ننگے سر والی موٹی، ادھکھڑھ عمر دی زنانی دے وچالے میری وچاری، بھچی-جہی، کویں نہ کویں گھسڑی ہوئی سی۔ ایہہ ادھکھڑھ عمر دی زنانی بڑے عجیب-عجیب منہ بناؤندی ہوئی چیکویں سر وچ بولی جا رہی سی۔ قیدیاں تے ملاکتیاں دے وچکارلی اس لمی دوری کارن مینوں خود وی اپنی آواز اچی کرنی پئی۔
جس ویلے میں اس کمرے وچ پیر رکھیا سی، اس ویلے وی مچھی بازار ورگی ایہو 'چیں-چیں' سنیاں-کندھاں نال ٹکرا کے گونج رہی سی۔ کھڑکی 'چوں آؤندی دھپّ نے چارے-پاسے چٹی، تکھی چمک فیلائی ہوئی سی۔ اس سبھ نال میرا سر چکراؤن لگّ پیا سی۔ کوٹھڑی دے ہنیرے تے سناٹے دی تلنا وچ اتھوں دی اس ستھتی نال مجا میچن وچ مینوں کجھ سماں لگیا سی۔ تے کجھ چر بعد تاں کمرے دا اک-اک چہرہ صاف چمکدا دکھائی دین لگّ پیا سی جویں کوئی اوہناں 'تے ٹارچ دا چانن پا رہا ہووے۔
پھیر دسیا، وچکارلی خالی جگہ وچ دوواں پاسیاں دی جالیاں نال لگیا جیل دا اک-اک حوالدار بیٹھا ہویا اے۔ اتھوں دے پکے قیدی تے دوجے پاسے ولّ اوہناں دے رشتے دار آہموں-ساہمنے باقاعدہ چونکڑی مار کے بیٹھے ہوئے سن۔ اوہناں نوں آواز اچی کرن دی لوڑ نہیں سی پے رہی۔ اینی کانواں-رولی وچ وی اوہ پتہ نہیں کنج گھسر-پھسر کرکے گلامباتاں کری جا رہے سن۔ انج ہیٹھاں-ہیٹھاں چل رہیاں گلاں دی بھنبھناہٹ، سراں اتے کھڑے ہو کے چلدیاں گلاں دی سنگت کر رہی لگی سی۔ چھیتی ای ایہہ سبھ کجھ میں اکھاں وچ بھر لیا تے میری دی دشا وچ کجھ قدم ہور ساہمنے ولّ ودھ آیا۔ اپنا کنک-وناں چہرہ سلاکھاں وچ اڑائی اوہ کھلھ کے مسکرا رہی سی۔ اس طرحاں دیکھن وچ اوہ مینوں بڑی سندر لگی—پر پتہ نہیں کیوں، اس انج بہتا چر نہیں سی کر سکی۔
“ہور؟” اپنی آواز بڑی اچی کرکے اسنے پچھیا، “کی حالَ اے؟ ٹھیک تاں ایں نہ؟ لوڑیندیاں ساریاں چیزاں تاں ہین نہ؟”
“ہاں-ہاں، مینوں جو چہیدے سبھ کچھ اے۔”
پھیر کجھ چر ساڈے 'چوں کوئی کجھ نہ بولیا۔ میری مسکراؤندی رہی۔ موٹی عورت میرے نال کھڑے اک قیدی نوں سمبودھت کردے چیکی جا رہی سی۔ آدمی لماں، گورا تے خوبصورت سی تے ہو سکدا اے اسدا پتی ہووے۔
اوہ چیک کے کہہ رہی سی، “جینی اسنوں رکھن لئی تیار نئیں۔ دیکھ نہ، کنی ماڑی گلّ اے۔” آدمی نے کجھ نہیں کیہا۔ “ہاں، تے دیکھ، میں اسنوں ایہہ وی کیہا بئی توں جیل 'چوں باہر آؤندا ای اسنوں لے لوینگا۔” پر قیدی نے سن کے وی کجھ نہیں کیہا۔
اس خالی جگہ دے پاروں میری نے کوک کے دسیا، “ریمنڈ نے دلی شبھکامناواں بھیجیاں نے۔” میں کیہا، “دھنواد۔” پر میری دی آواز گوانڈھی دی آواز ہیٹھ دب گئی، “اوہ ٹھیک-ٹھاک تاں اے نہ؟” موٹی عورت ہسّ پئی، “ٹھیک-ٹھاک؟ بئی اسنوں کی ہوئٔے؟ ساکشات تندرستی دی مورت اے۔”
اس سارے سمیں میرے کھبے ہتھ کھڑھا، پتلے-پتلے، کڑیاں ورگے ہتھاں والا چھوہر مونہوں اک شبد وی نہیں سی بولیا۔ دیکھیا، اسدیاں اکھاں بناں جھپکے ساہمنے کھڑی چھوٹے قد دی بڈھی 'تے ٹکیاں ہوئیاں نے، تے ادھر اوہ وی بڑیاں بھاوَ-بھریاں اکھاں نال، اکٹکّ، اس ولّ تکی جا رہی اے۔ پر چھیتی ای مینوں اپنیاں نظراں ادھروں ہٹاء لینیاں پئیاں۔ میری کوک کے کہہ رہی سی، “سانوں امید دا پلہ نئیں چھڈنا چاہیدا۔”
میں جواب دتا، “بالکل نئیں۔” میری نظر اسدے موڈھیاں 'تے پئی تاں اچانک من وچ بڑے زور نال آیا کہ ایہناں مہین کپڑیاں وچ اوہنوں گھٹّ کے بھیچ لواں۔ اسدی سڈول دیہہ تے کپڑیاں دی بناوٹ مینوں موہ کے اپنے ولّ کھچّ رہی سی...تے من ای من انج لگّ رہا سی کہ 'میری' جس امید دی گلّ کہہ رہی اے، اوہ کتے نہ کتے ایہناں سبھناں گلاں نال وی جڑی ہوئی اے۔ سوچدا ہاں، اجیہی ای کوئی گلّ اسدے من وچ وی سی، تدے تاں اوہ میریاں اکھاں وچ اکھاں پا کے مسکرا رہی سی۔
“توں دیکھیں، سبھ کچھ ٹھیک ہو جاویگا۔ پھیر اسیں شادی کر لوانگے۔”
مینوں اسدی ساری دیہہ وچوں اسدیاں اکھاں دی چمک تے اکھاں دے چارے پاسے والیاں جھرڑیاں ای دس رہیاں سن۔ پچھیا، “سچ مچّ، توں ایہی سوچدی ایں نہ؟” پر ایہہ گلّ کہن دا مکھ کارن ہور کجھ نہیں، بس، ایہی سی کہ جواب وچ میں وی تاں کچھ-نہ-کچھ تاں کہنا ای سی۔
اسے اچی آواز وچ اسنے کاہلی-کاہلی گلاں دی جھڑی لا دتی۔ “ہاں، ہاں، توں چھٹّ جاوینگا۔ پھیر اسیں لوک ہر ایتوار نوں اسے طرحاں نہاؤن جایا کراںگے۔”
میری دے نال والی عورت اجے وی اچی-اچی روندی اپنے پتی نوں دسّ رہی سی کہ اوہ جیل دے دفتر وچ اس لئی اک ٹوکری رکھ آئی اے۔ پھیر اوہ ٹوکری وچ جو-جو لیائی سی، اسدی سوچی دسّ کے بولی، “دھیان رکھیں! خوب ہشیاری نال دیکھ لویں۔ کئی چیزاں بڑیاں قیمتی نے۔” میرے دوجے پاسے منڈا تے اسدی ماں اجے تیک اسے طرحاں سنیاں، اداس اکھاں نال اک دوجے ولّ دیکھ رہے سن تے ساڈے ہیٹھاں بیٹھے عرب لوکاں دیاں گلاں اسے نروگھن تے اکاگر رفتار نال چل رہیاں سن۔ لگدا سی، کھڑکی دے باہر چانن دا ہڑ-جیہا آیا ہویا اے تے چھن کے اندر آ رہا اے۔ جہڑے لوک چانن دے ساہمنے پیندے سن، اوہناں دے چہرے بے حدّ پیلے تے تیل-چوپڑے لگّ رہے سن۔
میرا جی کچا ہون لگّ پیا تے من ہویا باہر نکل جاواں۔ آسے-پاسے دیاں ایہہ رلگڈ، تکھیاں آوازاں کناں وچ سلّ مار رہیاں محسوس ہو رہیاں سن۔ پر نال ای من وچ ایہہ وی سی کہ میری نال رہن دے سکھ نوں جنا ودھ توں ودھ مانیا جا سکے، ماندا رہاں۔ اس سارے رولیرپے وچ اک چھن لئی وی دراڑ جاں تریڑ نہیں سی پئی۔ اوہی لگاتار چلدی چیکارولی، گل بات تے بیٹھے سنگھاں وچوں نکلدی کھرکھراہٹ۔ اس ساری کاواں-رولی وچ جے چپّ دا کوئی روپ سی تاں اوہ سی اس منڈے تے اسدی ماں دا بناں کجھ بولے آپس وچ اک-دوجے نوں اکھاں راہیں پیندے رہنا۔
اس پچھوں اک-اک کرکے عرب قیدی ہٹا لئے گئے۔ جدوں پہلا قیدی گیا تاں سارے ای یکدم چپّ ہو گئے۔ چھوٹے قد دی بڈھی سلاکھاں نال چپکی اوویں ای کھڑی سی کہ وارڈر نے اسدے پتر دے موڈھے اتے ہتھ رکھیا۔ منڈے نے کوک کے کیہا، “پھیر ملانگے اماں۔” بڈھی نے سلاکھاں پچھوں ہتھ کڈھیا تے بڑی ہولی-جہی ذرا کو ہلاء کے وداع دے دتی۔
اسدے ہٹدیاں ای، ہتھ وچ اک ٹوپ پھڑھی، اک دوجا آدمی آ کھڑھا ہویا۔ میرے نال والی خالی تھاں وچ وی دوجا آدمی آ گیا تے دوواں نے انہیواہ گل بات شروع کر دتی۔ ہاں، اونے اچے سر وچ ایہہ نہیں سی بول رہے، کیونکہ کمرہ ہن پہلاں نالوں شانت ہو گیا سی۔ کوئی آ کے میرے سجے پاسے والے آدمی نوں بلا کے لے گیا۔ پتنی نے خوب زور نال چیک کے کیہا، “تے ہاں، سنی، اپنا خیال رکھیں۔ کجھ الٹا سدھا نہ کریں۔” لگدا سی کہ اسنوں ایہہ وی دھیان نہیں سی کہ ہن اونے زور نال بولن دی لوڑ نہیں۔
اس پچھوں آیا میرا نمبر۔ میری نے انگلاں چمّ کے جھٹکے نال میرے ولّ چماں سٹیا۔ باہر جاندا ہویا میں مڑ-مڑ اس ولّ دیکھا رہا۔ اوہ بناں ہلے-ڈولے کھڑی رہی...اسدا چہرہ اوویں ای سلاکھاں نال جڑیا رہا...بلھ اسے جبری چپکائی اداس مسکان کارن ذرا کھلھے ہوئے سن...
اس پچھوں بڑی چھیتی ای مینوں اسدا خط ملیا۔ تے پھیر اس طرحاں دیاں گلاں شروع ہو گئیاں، جہناں بارے گلّ کرنی مینوں کدی چنگی نہیں لگی۔ انج وی نہیں کہ اس طرحاں دیاں گلاں خاص طور 'تے بھیانک تے دکھدائی ای ہندی نے۔ میں اپنے-اپنے نوں تیس مار خاں نہیں کہنا چاہندا، پھیر وی ایہہ سچ اے کہ دوجیاں دے مقابلے میں دکھ نوں بڑا گھٹّ محسوس کیتا۔ پر شروع دے دناں دی جس گلّ کرکے میں سچ مچّ تنگ آ گیا سی...اوہ سی، میری آزاد آدمی دے طور 'تے سوچن دی عادت۔ جویں کہ اچانک دھن سوار ہو جاندی سی کہ سمندر تٹ 'تے چلا جاواں تے پانی وچ خوب تیراں۔ تے جدوں اپنے پیراں 'تے نکیاں-نکی لہراں دی چھپک-چھپک...چھالاں مار کے اگے ودھدے سریر 'تے پانی دی قلی-کوسی چھوہ...تے سمندر وچ پہنچ کے آؤن والی سکھ تے سنتوکھ بھری دھڑدھڑی نوں میں کلپنا وچ اکھاں ساہویں ساکار کر لیندا سی تاں اپنی کوٹھڑی دا بھیڑاپن، ودھیرے کرور تے کٹھور لگن لگّ پیندا سی مینوں۔
خیر، ایہہ حالت کجھ مہینے ای رہی۔ بعد وچ ہولی-ہولی میرا سوچن دا ڈھنگ قیدیاں ورگا ہندا گیا۔ میں من ای من جاں تاں کھلھے چوک وچ ٹہلدے ہون دی کلپنا، جاں اپنے وکیل صاحبَ دے آؤن دی اڈیک کردا رہندا۔ اسدے علاوہ باقی سمیں لئی وی میں اک اجیہا طریقہ لبھّ لیا سی، جہڑا سچ مچّ بڑا ودھیا ثابت ہویا۔ اکثر میں سوچدا ہاں کہ منّ لؤ کدی اجیہی مجبوری آ جاوے کہ مینوں کسے رکھ دی کھوڑھ وچ رہنا پوے تے اپرلے آسمانی ٹوٹے نوں دیکھدے رہن دے سوائے، کرن لئی کجھ ہور نہ ہووے...تاں اس حالت وچ وی تاں میں کسے نہ کسے طرحاں اپنے-اپنے نوں اس ستھتی دی عادت پاوانگا ای۔ ہولی-ہولی اوویں من بناوانگا...اج کلھ میں اڈیک کردا ہاں کہ دیکھاں وکیل صاحبَ کہڑی عجب تے بے ڈھنگی ٹائی لا کے آؤندے نے...جاں جس طرحاں اک دوجی دنیاں وچ رہندا ہویا، میں میری نال پیار دی جادو-نگری وساؤن دی اڈیک بڑے صبر نال کردا سی...اسے طرحاں ہن بیٹھا-بیٹھا دیکھیا تے سوچیا کراں گا کہ ہن چڑیاں لنگھنگیاں...ہن بدل تیردے ہوئے آؤنگے...اتھے رکھ دی کھوڑھ وچ تاں بند نہیں نہ، گھٹوگھٹّ۔ ہولی-ہولی آدمی نوں سبھ کاسے دی عادت پے جاندی اے—مینوں یاد اے، ایہہ ماں دا تکیہ-کلام سی۔ اوہ ہار ویلے ایہو کہندی رہندی سی۔
خیر، اینا اگے جا کے سوچن دی لوڑ نہیں سی پئی۔ پہلے مہینے ضرور نانی چیتے آ گئی سی۔ پر اوہناں دناں نوں لنگھاؤن لئی مینوں جو-جو یتن کرنے پئے، سمجھو اوہناں نے پار لنگھایا۔ مسلاً، عورت دی چاہ مینوں اننھا کر دندی سی تے عمر نوں دیکھدے ہوئے ایہہ بہتا اسبھاوک وی نہیں سی۔ ہاں، اسدے لئی میری دی تصویر ای میرے دماغ وچ آؤندی ہوئے، اجیہا کجھ نہیں سی۔ میرے اتے تاں جدوں ایہہ بھوت سوار ہندا، تاں کدی اس عورت دا خیال آؤندا، کدی اس دا۔ جہناں-جہناں نال میں سمبھوگ کیتا سی، کدی اکو سمیں اوہ ساریاں عورتاں ساہمنے آ کھلوندیاں، کدی اوہ پرستھتیاں اکھاں ساہمنے آ جاندیاں، جہناں وچ میں اوہناں نال پیار کیتا سی۔ اتھوں تیک اوہناں سارے چہریاں تے میری پرانی واسنا دے پریتاں نال میری کوٹھڑی بھر جاندی۔ اس نال مینوں مانسک اتھل-پتھل تے بے چینی تاں ضرور ہندی سی، پر گھٹوگھٹّ سماں تاں کٹیا جاندا سی۔
کھانے سمیں رسوئیاں دے نال-نال مکھ جیلھر وی گیڑا لاؤندا سی۔ ہولی-ہولی اس نال میری خاصی دوستی ہو گئی۔ عورتاں والی گلّ اصل وچ اسے نے چھیڑی سی۔ اک واری بولیا، “اتھے لوک اسے گلّ نوں لے کے سبھ توں ودھ روندے نے...۔” میں وی کیہا کہ خود میں وی ویسی ای ضرورت محسوس کر رہاں۔ میں ایہہ وی کیہا، “اک طرحاں نال، ایہہ تاں بڑی زیادتی اے...۔ کہاوت اے مرے نوں مارے شاہ مدار...اک تاں آدمی اتھے ویسے ای مریاں ورگا ہندا اے...اتوں ایہہ ہور...۔” جیلھر بولیا، “اسیں تاں چاہندے ای ایہو آں۔ ورنہ تہانوں لوکاں نوں اتھے رکھیا ای کس لئی جاندا اے؟” جدوں میں کیہا، “میں تہاڈی گلّ نئیں سمجھیا۔” تاں جیلھر نے دسیا، “اوہ سبھ تاں آزادی دے مزے نے۔ آزادی کھسّ جان نوں ای تاں سزا کہندے نے۔” گلّ نوں اس روپ وچ میں کدی نہیں سی دیکھیا۔ پر ہن میں اسدا درشٹیکون وی سمجھ گیا سی۔ بولیا، “ہاں، گلّ تاں صحیح اے، ورنہ پھیر سزا ای کس گلّ دی ہوئی؟” جیلھر نے سویکار وچ سر ہلایا، “ہور کی! توں ایہناں باقی لوکاں ورگا نئیں۔ اپنی عقل توں وی کم لے سکدا ایں۔ ایہہ لوک خود نئیں سوچ سکدے۔ پھیر وی ایہہ کوئی نہ کوئی طریقہ لبھّ لیندے نے۔ ایہہ لوک آپس وچ ای کر-کرا لیندے نے۔” کہہ کے جیلھر تاں میری کوٹھڑی وچوں چلا گیا، پر اگلے دن توں مینوں اس نال نفرت ہو گئی۔
سگرٹاں نہ ملنا، اک دوجی مصیبت سی۔ جس سمیں مینوں جیل لیاندا گیا سی، جیل والیاں نے میری پیٹی، بوٹاں دے فیتے، جیب دا سامان وغیرہ تاں لئے سو لئے ای، اتھوں تیک کہ سگرٹاں وی نہیں سی چھڈیاں۔ جدوں مینوں اکلی کوٹھڑی وچ ڈکّ دتا گیا، ادوں وی میں کیہا کہ کم سے کم مینوں سگرٹاں تاں دے دتیاں جان، پر دسیا گیا کہ بیڑی-سگرٹ پین دی مناہی اے۔ شئد اس کرکے مینوں جنا کشٹ بھوگنا پیا، اوناں کسے ہور کارن کرکے نہیں۔ پہلے کجھ دن تاں سچ مچّ ای حالت مندی ہو گئی سی۔ میں سون والے پھٹے دیاں سلتراں لاہ-لاہ چبدا-چوسدا رہندا۔ سارا دن مردانی چھائی رہندی تے چتّ گھاؤں-ماؤں ہویا رہندا۔ کھوپڑی 'چ نہیں سی وڑدا کہ آخر ایہہ لوک مینوں سگرٹ کیوں نہیں پین دندے؟ اس نال کسے دے پیو دا کی جاندا سی؟ پچھوں اسدا کارن وی سمجھ وچ آ گیا۔ ایہہ کٹوتی وی سزا دا ای اک حصہ سی۔ پر جدوں ایہہ گلّ سمجھ وچ آئی ادوں تاں میری بھل ای مر چکی سی، اس لئی ایہہ سزا وی میرے لئی سزا نہیں سی رہی۔
ایہو-جہیاں چھوٹیاں-چھوٹیاں کمیاں تے کٹوتیاں نوں چھڈّ کے میں بہتا دکھی نہیں سی ہویا۔ ہاں، ساری سمسیا سی، سماں لنگھاؤن دی۔ خیر، بعد وچ جدوں میں پرانیاں گلاں یاد کرن دی ایہہ ترکیب لبھّ لئی تاں اکن-اکتاؤن دا کوئی سوال ای نہیں سی رہا۔ کدی-کدی میں اپنی یاد شکتی نوں اپنے فلیٹ دے سون والے کمرے وچ لے جاندا۔ اک کونے توں شروع کرکے سارے کمرے وچ چکر لاؤندا۔ وچ-وچ جہڑیاں چیزاں آؤندیاں سن، اوہناں ساریاں نوں یاد کردا۔ پہلی واری تاں اک دو منٹ وچ ای سارا چکر پورا ہو گیا۔ پر جدوں مڑ-مڑ اس کریا نوں دہرایا تاں ہر واری پہلاں نالوں ودھ سماں لگیا۔ میں خاص طور 'تے فرنیچر دی ہر چیز دی کلپنا اکھاں ساہویں ساکار کردا، اک-اک چیز دے اتے جاں وچ رکھے سامان دا چیتا کردا تے انت وچ ایہناں بیوریاں دے وی بیورے—اک-اک حصے، ٹوئے، پرط جاں بھری نکڑ تے لکڑی دی اصل رنگت تے ریشے تیک یاد کردا۔ نال ای شروع توں لے کے آخر تیک، صحیح ترتیب نال، بناں اک وی چیز چھڈے، اپنی اس کھوج دی پوری دی پوری سوچی دماغ وچ سرکھات کری جاندا۔ کجھ ہفتے بعد نتیجہ ایہہ ہویا کہ اپنے سون-کمرے دی سامان-سوچی تیار کرن وچ گھنٹے بیت جاندے۔ دیکھیا، جنا-جنا میں سوچدا ہاں اونے بھلے جاں انگولے بیورے میریاں یاداں وچ ساکار ہندے آؤندے نے تے لگدا اے کہ ایہہ بیورے تاں اینے نے کہ کدی مکنے ای نہیں۔
ہاں، اس نال میں اینا جان لیا کہ جے آدمی باہری دنیاں دے صرف اکو دن دا انوبھوَ پراپت کر لوے تاں شئد اس لئی جیل وچ سو سال کٹنے وی مشکل نہیں۔ اینیاں چیزاں اس کول یاد کرن لئی ہو جانگیاں کہ اوہ کدی اکن دا ناں ای نہیں لویگا۔ اک طرحاں نال پچھیا جاوے تاں ایہہ غنیمت ای اے—ورنہ آدمی ہور کرے وی کی جیل وچ!
اس پچھوں سون دا دور شروع ہویا۔ شروع-شروع وچ تاں رات نوں وی ٹھیک طرحاں نیند نہیں سی آؤندی تے دنیں تاں میں کدی ستا ای نہیں۔ پر ہولی-ہولی راتاں آرام نال کٹیاں جان لگیاں۔ ایہو نہیں، دنیں وی اک ادھی جھپکی لے لیندا۔ پچھلے مہینے تاں چوویاں وچوں سولاں جاں اٹھاراں گھنٹے وی سوندا رہا ہاں میں۔ رہِ جاندے باقی چھ گھنٹے، سو ایہناں وچ کھانا-پینا، نت-کریا...یاداں تے چیکوسلواکیا والے آدمی دی کہانی...۔
اک دن گدے دی جانچ کر رہا سی کہ اسدے ہیٹھاں دھسیا اخبار دا اک پنہ ہتھ آ گیا۔ کاغذ اینا پرانا ہو گیا سی کہ پیلا پے گیا سی تے اسدے آر-پار دکھائی دندا سی۔ پر چھپے اکھر جویں کویں پڑھے جا سکدے سن۔ اوہ کوئی اپرادھ کتھا سی۔ شروع دا حصہ غائب سی، پر ایہہ سمجھ وچ آ جاندا سی کہ گھٹنا ستھان چیکوسلواکیا دا کوئی پنڈ اے۔ کوئی پنڈ والا اپنی قسمت آزماؤن لئی پردیس چلا گیا۔ پچی سال بعد کافی کما-جوڑ کے، گھروالی تے بچیاں نال اپنے پنڈ پرتیا۔ ادھر اسدی ماں تے بھین، اسے پنڈ وچ ای ہوٹل چلاؤن لگیاں سن۔ اچانک جا کے اوہناں نوں حیران کر دین دے خیال نال اسنے گھرواری تے بچیاں نوں تاں دوجی سراں وچ چھڈیا تے خود کسے دوجے ناں نال کمرہ لے کے ماں دے ہوٹل وچ ٹھہر گیا۔ ماں-بھین نوں سپنے وچ وی چیتا نہیں سی کہ اوہ اوہناں دا پتر جاں بھرا اے۔ اوہ پچھان ای نہیں سی سکیاں۔ رات نوں کھانا-کھانا ویلے اسنے اپنی کمائی ہوئی رقم اوہناں نوں دکھا دتی۔ اوہناں کم بختاں نے راتو-رات اسدا کم تمام کر دتا تے مال-متا سانبھ کے لاش ندی وچ سٹّ دتی۔ اگلے دن اسدی گھروالی آئی تے اسنے بناں سوچے سمجھے دسیا کہ اوہ آدمی کون سی۔ ہن تاں، ماں نے پھاہا لا لیا تے بھین خوہ وچ چھال مار گئی—ایہہ سی کہانی۔ اس نوں میں ہزاراں واری پڑھیا ہووےگا۔ اک طرحاں نال دیکھدا تاں گلّ بڑی اسمبھو لگدی، دوجے پاسے سوچن 'تے کافی ترک سنگت دکھائی دندی۔ خیر جی، میرے حساب نال تاں اس آدمی نے جان-بجھّ کے مصیبت ملّ لئی۔ اس طرحاں دی بے وقوفی آدمی کرے ای کیوں؟
سو نیند دیاں ایہناں لمیاں جھٹیاں دوران، اپنیاں پرانیاں گلاں نوں چیتے کرن تے اخبار دے کہانی والے ٹکڑے نوں پڑھن دے دوران، ہنیرے تے چانن دے جوار-بھاٹے آؤندے-جاندے رہے—سماں بیتدا گیا۔ میں پڑھیا ضرور سی کہ جیل وچ آدمی سمیں دا گیان نہیں رکھ سکدا، پر میرے لئی اسدا کوئی نشچت ارتھ نہیں سی رہا۔ کدی میری سمجھ وچ نہیں آیا سی کہ دن اکو ویلے ای لما تے چھوٹا کنج ہو سکدا اے؟ اچھا منّ لؤ کہ آدمی نوں اک-اک پل کرکے سارا سماں کٹنا پئے تاں شئد دن بڑا لما وی لگے، پر پھیر وی آخر ایناں لماں کنج ہو جاویگا کہ اسدے ختم ہندیاں نہ ہندیاں، دوجا دن شروع ہو جاوے؟ دناں نوں سچ مچّ اجے تیک میں اس روپ وچ نہیں گرہن کر سکیا سی، 'بیتیا کلھ' تے 'آؤن والا کلھ' اجے وی میرے لئی سارتھک شبد سن۔
اک دن سویرے-سویرے جدوں وارڈر نے دسیا کہ مینوں جیل 'چ چھ مہینے ہو چکے نے، تاں میں منّ لیا۔ پر ایہناں شبداں دا میرے لئی کوئی ارتھ نہیں سی۔ کوٹھڑی وچ آؤن توں لے کے ہن تیک میرے لئی تاں اکو دن ای سی تے اس سارے سمیں وچ میں تاں اکو کم وچ ای لگیا رہا سی۔
جیلھر چلا گیا تاں میں اپنا پانی پین والا گڑوا خوب گھسا-گھسا کے چمکایا تے اس وچ اپنے چہرے نوں دیکھن لگا۔ چہرے 'تے بھیانک گمبھیر بھاوَ چھائے سن۔ میں مسکراؤنن دی کوشش کیتی، پر کوئی انتر نہیں پیا۔ گڑوے نوں ٹیڈھا-ترچھا کرکے کئی پاسیوں دیکھیا پر چہرے 'تے اوہی منحوس اداسی دسدی رہی۔
شام اتر آئی سی۔ ایہناں چھناں نوں میں 'بے نام چھن' کہندا ہاں۔ کاش، اس دن دے ایہناں چھناں 'چ میں چپّ ای رہندا۔ جیل دے ہریک کمرے تے ہریک کوٹھڑی 'چوں سندھیا دے سر اداس تے منحوس جلوساں وانگ اتانہ اٹھ رہے سن۔ میں جنگلے کول آ کے کھڑھا ہو گیا تے ڈبدیاں کرنا وچ اک وار پھیر اپنی پرچھائیں دیکھن لگا۔ اوہی پہلاں ورگا سنجیدہ چہرہ سی۔ اس سمیں میں خود اندروں سنجیدہ ہو چکیا سی—اس لئی اس واری تربکیا نہیں۔ پر ٹھیک اسے سمے کناں وچ اوہ سر سنائی دتا جہڑا مہینیاں توں نہیں سی سنیا...کوئی بول رہا سی۔ نہیں مینوں قطعی غلط-پھہمی نہیں سی ہوئی، ایہہ میرے اپنے بولن دی آواز ای سی۔ پچھلے کئی دناں دا جہڑا سر لگاتار میرے کناں وچ وجع رہا سی، اسنوں میں پچھان لیا سی۔ اچھا، تاں ہن سمجھیا، ایہناں سارے دناں وچ اپنے-اپنے نال ای گلاں کردا رہا آں۔
تے ادوں ای کدی کسے دی آکھی اک گلّ چیتے آ گئی۔ ماں دی انتیشٹی والے دن نرس نے کوئی گلّ آکھی سی—نہ، ہن تاں کوئی پندھ نہیں رہِ گیا—کیسیاں ہندیاں نے جیل دیاں اوہ اداس شاماں...کنا محسوس ہندا اے اوہ سماں، دوجا کوئی کنج کلپنا کر سکدا اے؟

تنّ :
کلّ ملا کے، ایہہ تاں نہیں کہانگا کہ اوہ سارے مہینے رینگھ-رینگھ کے ای بیتے۔ ہاں، اینا ضرور اے کہ پہلیاں گرمیاں دے بیتن دا گیان ہندیاں نہ ہندیاں، دوجیاں گرمیاں آ گئیاں سن۔ تے مینوں ایہہ وی لگن لگا سی کہ گرمیاں دے دن شروع ہندیاں ای میری قسمت، شرطیہ، کوئی نہ کوئی گل کھلاویگی۔ میرے مقدمے دی تاریخ اسائیز عدالت دے آخری سیشن وچ پئی سی۔ اس سیشن نے جون وچ ای کسے سمیں ختم ہونا سی۔
مقدمے دی سنوائی والے دن ڈٹویں دھپّ نکلی سی۔ وکیل صاحبَ نے دسیا سی کہ مقدمہ دو-تنّ دن توں ودھ نہیں لئیگا۔ بولے، “سندے اوں، عدالت جلدی توں جلدی تہاڈے مقدمے نوں نپٹائیگی کیونکہ اس سیشن دی سوچی وچ ایہہ سبھ توں مہتوپورن مقدمیاں وچ نہیں ایں۔ تہاڈے بعد ای پتر-ہتیا دا اک مقدمہ شروع ہو رہا اے—اصلی وقت عدالت نوں اس وچ لگیگا۔” سویرے ساڈھے ستّ وجے مینوں لین والے آ گئے تے قیدیاں والی گڈی وچ بٹھال کے عدالت لے گئے۔ دو سپاہی مینوں دوویں پسیوں پھڑھ کے اک چھوٹے-جہے کمرے وچ لیائے۔ کمرے وچ گندھلا-جیہا ہنیرا سی۔ اسیں لوک اک دروازے کول جا بیٹھے۔ دروازے پچھوں بولن دیاں آوازاں، کاواں-رولی تے فرش اتے کرسیاں دے گھسیٹے جان دیاں آوازاں آ رہیاں سن۔ اک-دوجی وچ گڈمڈ ہوئیاں ایہناں آوازاں دا شور، مینوں کسے قصبے دے جلسے دا چیتا دواء رہا سی۔ انج لگدا سی—جلسے وچ سنگیت دا پروگرام مکّ چکیا اے تے ہن حالَ وچ ناچ دے لئی فرش خالی کیتا جا رہا اے۔
اک سپاہی نے دسیا کہ اجے تیک ججّ صاحبَ نہیں آئے۔ اسنے مینوں اک سگرٹ پین نوں دتی تاں میں انکار کر دتا۔ کجھ چر بعد اسنے پچھیا کہ میں گھبرا تاں نہیں رہا۔ میں بولیا، “نئیں...الٹا مینوں تاں اتسکتا ہو رہی اے اک مقدمہ سنن نوں ملیگا۔ میں کدی دیکھیا وی نئیں ایں۔”
“ہاں، ہو سکدا اے۔” دوجے سپاہی نے کیہا، “پر اک-دو گھنٹیاں وچ ای جی بھر جاویگا۔”
ٹرر-ٹرر-ٹرر تھوڑھی دیر بعد کمرے وچ بجلی دی گھنٹی وجی۔ سپاہی نے میریاں ہتھکڑیاں لاہیاں، دروازہ کھولھیا تے قیدیاں والے کٹہرے ولّ لے تریا۔
کچہری وچ چوکھی بھیڑ سی۔ دروازیاں دیاں ہوا-روشنی والیاں پٹیاں جھکیاں ہوئیاں سن، پر روشنی ورلاں وچوں چھن-چھن کے اندر آ رہی سی۔ ہوا وچ ہمس سی۔ کھڑکیاں بند سن۔ میں بیٹھ گیا تاں سپاہی میری کرسی دے دوویں پاسے تن کے کھڑے ہو گئے۔
ہن جا کے میں دیکھیا کہ این میرے ساہمنے اک قطار وچ بیٹھے کجھ چہرے مینوں گھور-گھور کے دیکھ رہے نے۔ اندازہ لایا، جوری اے۔ پر پتہ نہیں کیوں، میں الگّ-الگّ بیٹھے ویکتیاں دے روپ وچ اوہناں نوں نہیں دیکھیا۔ ٹرام وچ چڑھدیاں ای کسے نوں لگے کہ ساہمنے والی سیٹ 'تے بیٹھے لوک اسدے پہراوے وچ کجھ منورنجن تے مذاقیہ لبھن دی امید نال لگاتار اس ولّ دیکھدے پئے نے، تاں اس سمیں اسنوں جویں محسوس ہندا اے، اوویں ای مینوں لگّ رہا سی۔ میں جاندا ہاں، اپما نہایت بے تکی اے کیونکہ ایہہ لوک کسے مذاقیہ گلّ دی نہیں، اپرادھی منوبرتی دے لچھنا دی کھوج وچ میرے ولّ دیکھ رہے سن۔ چلو خیر، فرق بہتا نہیں سی۔ گھٹوگھٹّ مینوں تاں انج ای لگیا۔
بھیڑ تے ہوا دی گھٹن کارن مینوں چکر-جہے آؤن لگے۔ کچہری دے کمرے وچ نگاہاں گھمائیاں تاں اک وی پچھانیاں چہرہ نہ دسیا۔ پہلاں تاں ایہو وشواس نہیں سی ہویا کہ اینے سارے لوک میرے لئی ای اکٹھے ہوئے نے۔ سادھارن طور 'تے کدی کسے نے میرے ولّ اچیچ دھیان نہیں سی دتا، ہن انج راتو-رات سبھ دی دلچسپی دا کیندر بن جانا کنا عجب-عجیب لگدا سی۔ “بڑی بھیڑ اے۔” میں اپنے کھبے پاسے والے سپاہی نوں کیہا تاں اسنے دسیا کہ 'ایہہ سبھ اخباراں والیاں دی کارستانی ایں۔' جوریاں دے بیٹھن والی جگہ دے این ہیٹھاں بیٹھے کجھ لوکاں ولّ اشارہ کرکے اوہ بولیا، “اوہ بیٹھے تاں ہین۔” “کون؟” میں پچھیا۔ اسنے کیہا، “پترکار بھائی۔” پھیر اسنے دسیا کہ اوہناں وچ اسدا اک پرانا دوست وی بیٹھا اے۔
کجھ چر بعد ای اسدے دسے ہوئے آدمی نے ساڈے ولّ دیکھیا تے چبوترے 'تے آ کے سپاہی نال بڑے تپاک نال ہتھ ملایا۔ پترکار پکی عمر دا آدمی سی تے شکل توں گمبھیر لگدا سی، پر وہار اسدا بڑا نگھا سی۔ ادوں ای میں دیکھیا کہ کمرے وچ بیٹھے سارے آدمی اک دوجے نوں نمستے کر رہے نے، گل بات کر رہے نے، وکھ وکھ دلاں وچ ونڈے ہوئے نے۔ سچ پچھوں تاں اوہناں دا سارا طور طریقہ، عدالت دا کم، کلبّ ورگا ودھیرے لگّ رہا سی، جتھے ہر آدمی اپنی حیثیت تے دلچسپی انوسار بیتکلف تے بے فکر محسوس کرن لگدا اے۔ بناں شکّ، ایہی کارن ہووےگا کہ میں اپنے-اپنے نوں دال وچ کوڑکو جاں بنبلاوے، زبردستی وڑ آئے، مہمان وانگ محسوس کرن لگا سی۔
خیر، پترکار نے بڑا ہسّ-ہسّ میرے نال گلاں کیتیاں۔ کیہا، “امید اے سبھ کجھ ٹھیک-ٹھاک ہو جاویگا۔” میں اسدا دھنواد کیتا تاں مسکرا کے کہن لگا، “اسیں جاندے آں...اسیں تہاڈے بارے 'چ لگاتار کوئی نہ کوئی لیکھ جاں خبر چھاپدے رہے آں۔ گرمیاں دے دناں 'چ انج ای ہمیشہ سامگری دا رونا رہندا اے—سو اپنے طور 'تے تہاڈے بعد والے مقدمے نوں چھڈّ کے خبراں دی بڑی تنگی سی۔ اس دوجے مقدمے بارے تاں سن ای لیا ہووےگا...پتر-ہتیا دا معاملہ اے...۔”
اسنے پترکاراں والی میز دوآلے بیٹھے اک مدھرے، کالی عینک والے، گول-مٹول آدمی نوں (جسنوں دیکھ کے خوب پلے ہوئے نیولے دی یاد آؤندی سی) دکھا کے کیہا، “اوہ صاحبَ پیرس دے اک دینک دے وشیش پترکار نے۔ خاص طور 'تے تہاڈے لئی تاں نئیں آئے ایہہ، پر اخبار والیاں نے ایہناں نوں کیہا اے کہ تہاڈا مقدمہ وی دیکھ لین، انج ایہہ پتر-ہتیا والے مقدمے لئی بھیجے گئے نے۔”
گلّ زبان دی نوک 'تے آ کے رک گئی کہ 'اوہناں دی بڑی مہربانی اے۔' پر ادوں ای خیال آیا، گلّ بیہودی لگیگی۔ بڑی اپنتّ نال ہتھ ملا کے اوہ ساڈے کولوں چلا گیا۔ اس پچھوں تھوڑھی دیر کجھ نہیں ہویا۔
ادوں ای، چوغا چڑھائی، اپنے کجھ ساتھیاں نال ہپھڑا-دپھڑی جہی وچ وکیل صاحبَ نے پرویش کیتا۔ پترکاراں والی میز کول جا کے اوہناں، اوہناں نال ہتھ ملائے۔ اپروں بڑے بے جھجک تے بیفکر-جہے دس رہے ایہہ لوک، ہسن تے گپاں مارن لگے۔ 'قرر-قرر!' ادوں ای اک تکھی گھنٹی وجی تے سارے دے سارے آپو-اپنی جگہ 'تے جا بیٹھے۔ وکیل صاحبَ نے میرے کول آ کے ہتھ ملایا تے سمجھایا کہ 'جتھوں تک ہو سکے جواب گھٹّ توں گھٹّ شبداں وچ دینا۔ اپنے ولوں کجھ نہ دسن لگّ پینا۔ میرے 'تے بھروسہ رکھوگے تاں بیڑا پار ہو جاویگا۔'
سجے پاسے کرسی کھسکن دی آواز ہوئی تے بناں کمانیاں والی عینک لائی، اک لما-پتلو جیہا آدمی اپنے لال چوغے دیاں تیہاں تے وٹّ ٹھیک کردا ہویا کرسی 'تے آ بیٹھا۔ میں سمجھ گیا کہ سرکاری وکیل اے۔ عدالت دے پیشکار نے اعلان کیتا کہ 'مان یوگ ججّ صاحبَ پدھار رہے نے۔' تے این اسے ویلے اتانہ دو وڈے-وڈے پکھے بھنن-بھنن کرکے چل پئے۔ تنّ ججاں نے بگلیں تھیلے ماری عدالت دے کمرے وچ پرویش کیتا—دونہ دے کالے کپڑے پائے سن تے اک دے لال-سرخ۔ تنے پھرتی نال تردے ہوئے فرش توں کئی فٹّ اچی بنی 'بینچ' کول جا پہنچے۔ سرخ کپڑیاں والا وچکار، اچی پٹھّ والی کرسی اتے بیٹھ گیا۔ اسنے اپنی سرکاری ٹوپی لاہ کے میز اتے رکھی تے گنجی ٹنڈ اتے رومال پھیر کے اچی آواز وچ دسیا کہ ہن مقدمے دی سنوائی شروع ہندی اے۔
پترکاراں نے آپو-اپنے پھاؤنٹینپینّ کھولھ لئے۔ اک سرے توں سبھ دے چہریاں اتے ہلکی-جہی وئنگبھری اداسینتا دا بھاوَ سی۔ ہاں، بھورے پھلالین دے سوٹ تے نیلی ٹائی والا اک پترکار اوہناں وچ اجیہا سی جہڑا قلم میز اتے رکھی، بناں اکھاں جھپکائے، مینوں گھوری جا رہا سی۔ شکل توں اپنے باقی سارے ساتھیاں نالوں گھٹّ عمر دا لگدا سی۔ چہرہ سدھا-سادہ، عامَ-جیہا...پر اس سمیں رتا کٹھور۔ جس چیز نے مینوں کیل لیا، اوہ سی اسدیاں اکھاں—اداس، پیلیاں نرمل اکھاں میرے 'تے ضرور ٹکیاں ہوئیاں سن، پر اوہناں وچ کسے وشیش بھاوَ دی بڑک نہیں سی۔ پل کو لئی اک بڑی ادبھت-جہی گلّ من وچ آئی، جویں اوہ اکھاں میریاں اپنیاں اکھاں ای نے تے میں خود اپنے-اپنے نوں تول-گھوکھ رہا ہاں۔ اک تاں انج ای عدالتی کاروائی توں کورا، تے دوجا، ایہہ بھاوَ وی اک کارن سی کہ شروع وچ جو کجھ ہندا رہا سی، ٹھیک-ٹھیک میری سمجھ وچ نہیں سی آیا، کہ کنج جوریاں نے آپس وچ اپنا-اپنا کم تے ذمہ واری ونڈی! کنج پردھان ججّ نے، سرکاری وکیل یعنی جوریاں دے پرتیندھ تے میرے وکیل صاحبَ توں دنیاں بھر دے سوال پچھے (جدوں-جدوں میرے وکیل صاحبَ بولدے، سارے دے سارے سر جوریاں دے ججاں ولّ بھوں جاندے)! کنج اکو ساہ وچ دوش-پھرد پڑھی گئی (وچ-وچ میں کجھ جانکار ستھانا تے ویکتیاں دے ناں ضرور سنے)! کنج اس پچھوں میرے وکیل صاحبَ نوں کجھ سوال ہور پچھے گئے—ایہناں ساریاں وچوں میں کجھ سنے، کجھ سمجھے، بہوتیاں نوں سمجھ نہ سکیا۔
اس پچھوں جدوں ججّ صاحبَ نے فرمایا کہ ہن عدالت گواہاں دی سوچی پڑھ کے سناویگی۔ پیشکار نے ناں پڑھے۔ اوہناں وچوں کجھ ناں سن کے میں چکرا گیا۔ اجے تیک ساہمنی بھیڑ میرے لئی چہریاں دے دھندلے-دھندلے دھبیاں نالوں ودھ نہیں سی۔ پر دیکھیا کہ ہن اک-اک کرکے اسے بھیڑ 'چ ای ریمنڈ، میسن، سلامانو، آشرم دا چوکیدار، بڈھا پیرے تے میری، سارے اٹھ اٹھ کھڑے ہون لگے۔ ایہناں ساریاں دے پچھے-پچھے، اک پاسے والے دروازے 'چوں باہر جاندیاں ہویا میری نے اپنا کمبدا ہویا، نرجند جیہا ہتھ بڑی ہولی-جہی میرے ولّ ہلایا۔ سنیاں، آخری ناں سیلیستے دا بولیا جا رہا اے—تاں انتاں دی حیرانی ہوئی کہ ایہناں وچوں کوئی وی پہلاں مینوں نہیں سی دسیا! سیلیستے اٹھیا تاں اسدے نال بیٹھی اوہی وچتر مدھری عورت نظر آئی جسنے ریستراں وچ میری میز 'تے بیٹھ کے کھانا کھادھا سی۔ اوہی مردانہ کوٹ تے چست، درڑھ فیصلہ لؤ انداز۔ دیکھیا، اسدیاں نگاہاں میرے اتے ای جمیاں ہوئیاں سن۔ پر اسدے طور-طریقے اتے سوچن، حیران ہون، دا سماں نہ ملیا۔ ججّ صاحبَ پھیر بولن لگے—
اوہناں نے دسیا کہ ہن مقدمے دی اصلی کاروائی شروع ہوویگی۔ کیہا، شاید ایہہ دسن دی اوہناں نوں لوڑ نہیں اے کہ اوہ چاہندے نے، جنتا اپنے اچھے-برے، کسے قسم دے بھاواں دا پردرشن نہ کرے۔ ججّ تاں صرف ساری کاروائی دی دیکھ-ریکھ کرن لئی نے—اک طرحاں نال کہیئے وچولیئے نے۔ اس مقدمے دے پرتی اوہناں دا رخ نہایت ای نرپکھّ رہے گا۔ جو وی فیصلہ شریمان جوری دینگے، اسنوں ای اوہ نیاں دے نظرئیے نال جنتا دے ساہویں رکھ دینگے۔ اوہناں نے اچھا پرگٹ کیتی کہ انت وچ لوک بناں کسے قسم دا قطعی شور-شرابا کیتے، شانتمئی ڈھنگ نال، باہر جانگے۔
دن دی تپش ودھدی گئی۔ جنتا وچوں کجھ اخباراں نال ہوا جھلّ رہے سن۔ کاغذاں دے مڑن دی کھڑکھڑاہٹ تاں سارا سماں ہندی ای رہی۔ پردھان ججّ دا اشارہ سمجھ کے پیشکار منج دے بنے تنّ پکھے لے آیا۔ تنے ججّ ترنت اوہناں نال ہوا لین لگے۔
جھٹّ، میرے نال سوال-جواب شروع ہو گئے۔ ججّ صاحبَ نے نہ صرف شانت بھاوَ نال، بلکہ مینوں لگیا بڑی اپنتّ دکھاؤندیاں ہویاں، سوال پچھے۔ گیارویں وار میتھوں پھیر اوہی ناں-پتہ، ولدیئت پچھی گئی۔ اس کھاناپوری توں میں تنگ آ گیا سی۔ پر پھیر من وچ سوچیا، ایہہ سبھ بڑا سبھاوک تے ضروری اے۔ کسے غلط آدمی 'تے مقدمہ چلا دینا عدالت دے لئی کنی شرم تے افسوس دی گلّ ہو سکدی اے۔
اس پچھوں ججّ صاحبَ نے میرے سارے کارنامیاں دا چٹھا پڑھنا شروع کیتا۔ ہر دوجے تیجے واک 'تے مینوں پچھن لئی ٹھہر جاندے—“کی ٹھیک ہے نہ؟” تے اس 'تے میں ہر وار کہندا، “ہاں-جیں، صاحبَ۔” وکیل صاحبَ نے ایہی کہن لئی کیہا سی۔ ججّ ذرا-ذرا جنی گلّ دی وال دی کھلّ لاہ رہے سن۔ اس لئی ایہہ 'پران' کافی لماں چلیا۔ اس دوران پترکار واست بھاوَ نال جلدی-جلدی لکھدے رہے۔ پر مینوں کدی تاں سبھ توں چھوٹے پترکار دیاں اپنے اتے ٹکیاں نگاہاں دا خیال آؤندا، کدی اوہ 'چابی بھری کٹھپتلی' ورگی عورت دیاں نظراں یاد آ جاندیاں۔ مینوں ٹرام وچ بیٹھیاں سواریاں دی قطار پھیر یاد آئی۔ ادوں ای ججّ صاحبَ ذرا کو کھنگھے تے فائیل دے کجھ پنے پرط کے چہرے اتے پکھے دی ہوا کردے-کردے گمبھیرتا نال مینوں کہن لگے—
“ہن میں کجھ اجہیاں گلاں لینیاں چاہانگا جہڑیاں اپروں دیکھن وچ بھاویں مقدمے دے باہر لگدیاں ہون، پر اصل وچ اوہناں دا اس نال بڑا ڈونگھا سنبندھ اے۔” میں تاڑ لیا کہ ہوئے نہ ہوئے ہن ایہہ ماں بارے کجھ کہیگا، نال ای ایہہ وی سوچ لیا کہ جے اسنے ماں بارے کجھ کیہا تاں مینوں کنا برا لگیگا۔ ججّ دا پہلا سوال ای ایہہ آیا سی کہ میں اپنی ماں نوں آشرم کیوں بھیجیا؟ میں دسیا کہ کارن بالکل سدھا اے۔ گھرے اوہدی ٹھیک طرحاں دیکھبھال ہوئے، اینا پیسہ میرے کول نہیں سی۔ ججّ نے پچھیا کہ ماں دے وچھوڑے دا مینوں دکھ ہویا جاں نہیں؟ میں پھیر اپنی گلّ دا خلاصہ کیتا کہ مینوں جاں ماں نوں آپس وچ اک-دوجے توں جاں سانوں دوواں نوں کسے تیجے توں اس بارے قطعی کسے سہارے دی امید نہیں سی، اس لئی اسیں دوواں نے آسانی نال اسنوں منّ لیا۔ اس دے پچھوں ججّ نے کیہا کہ اوہناں اجے اس بارے کجھ نہیں پچھیا۔ اوہناں نے سرکاری وکیل نوں پچھیا کہ کی اسدے خیال وچ، اس موقعے 'تے، کوئی ہور سوال کرنا ضروری لگدا اے؟
سرکاری وکیل نے بناں میرے ولّ دیکھیاں، بلکہ میرے ولّ ادھی پٹھّ کرکے کیہا کہ جے عدالت آگیا دوے تاں اوہ جاننا چاہندا اے کہ کی میں عرب نوں مارن دے ارادے نال ای دوبارہ جھرنے ولّ واپس گیا ساں؟ جدوں میں کیہا، “نئیں۔” تاں سرکاری وکیل نے پھیر پچھیا کہ تاں پھیر اپنے نال روالور لے جان دا کی منشا سی؟ تے کیوں میں پھیر خاص اسے جگہ پہنچیا سی؟ اپنے جواب وچ میں اسنوں صرف سنجوگ دی گلّ کیہا۔ پھیر سرکاری وکیل بڑے دشٹ لہجے وچ بولیا، “بہت اچھے، بس، اس ویلے اینا ای کافی اے۔”
اس پچھوں کی ہویا، ٹھیک طرحاں میری سمجھ وچ نہیں سی آیا۔ ہاں، کجھ چر سرکاری وکیل، میرے وکیل تے 'بینچ' وچکار چکھچکھ ہندی رہی سی۔ پردھان ججّ نے اعلان کیتا کہ ہن عدالت اٹھیگی۔ گواہیاں دوپہر بعد ہونگیاں، تد تیک لئی کاروائی ملتوی کیتی جاندی اے۔
ایہہ کی ہویا، ایہہ سمجھ سکاں کہ اس توں پہلاں مینوں دھکّ کے جیل دی گڈی وچ لیا بٹھایا گیا۔ واپس جیل آیا تاں دوپہر دا کھانا ملیا۔ اس سبھ نے مینوں کنا تھکاء دتا اے، اجے ایہو محسوس کر رہا سی کہ پھیر بلاوہ آ گیا۔ اوہی کمرہ...ساہمنے اوہی چہرے...پھیر اوہی سبھ کجھ نویں سرے توں شروع ہویا۔ ہاں، اس دوران گرمی بے حدّ ودھ گئی سی تے پتہ نہیں کی چمتکار ہویا سی کہ جوریاں توں لے کے میرے وکیل، سرکاری وکیل تے کجھ پترکاراں دے ہتھاں وچ وی پکھے آ گئے سن۔ اوہ نوجوان تے 'چابی بھری کٹھپتلی' دوویں اوویں دی جویں اپنی اپنی جگہ 'تے براجمان سن تے اوہناں دیاں اکھاں، این پہلاں وانگ ای، میرے 'تے ٹکیاں ہوئیاں سن۔ دوویں پکھا وی نہیں سی جھلّ رہے۔
میں چہرے دا پسینہ پونجھیا۔ اجے اپنے بارے وچ ہوش آیا ای سی کہ سنیاں گواہی دے لئی آشرم دے وارڈن نوں آواز پئی اے۔ وارڈن توں پچھیا گیا کہ کی میری ماں نوں میرے وہار توں کوئی شکایت سی، تاں اسنے کیہا، “جی ہاں۔ پر ایہہ کوئی وشیش گلّ نئیں ایں کیونکہ اتھے رہن والے قریب-قریب ہر ویکتی نوں اپنے رشتے داراں پرتی شکایت ہندی ای اے۔” اس 'تے ججّ صاحبَ نے رتا ہور خلاصہ کرن لئی کیہا، “اس طرحاں آشرم بھیج دتے جان 'تے کی مجرم دی ماں اسنوں بھلا-برا کہندی سی؟”
“جی ہاں۔” اسنے پھیر اوہی کیہا، پر اس واری اپنے جواب نال کوئی صفائی نہیں جوڑی۔
اک ہور سوال دے جواب وچ اسنے دسیا، “انتیشٹی والے دن ایہناں دی اداسینتا تے ٹھنڈھیپن نوں دیکھ کے واکئیّ مینوں بڑی حیرانی ہوئی سی۔” پھیر پچھیا گیا، “ایہدی اداسینتا تے ٹھنڈھیپن توں کی بھاوَ؟” اس 'تے اوہ نیویں پائی کجھ چر تیک اپنے بوٹاں ولّ دیکھدا رہا۔ پھیر دسن لگا، “نہ تاں ایہہ نے اپنی ماں دی لاش دے درشناں دی کوئی اچھا پرگٹ کیتی تے نہ ای اس دیاں اکھاں وچ اک بوند اتھرو ای آیا تے انتیشٹی پچھوں وی قبر دے کول کھلون دی بجائے ایہہ اتھوں جھٹّ تر پیا۔ دوجی اک ہور گلّ نے مینوں چکر وچ پا دتا۔ انڈرٹیکر دا اک آدمی دسدا سی، اسنوں اپنی ماں دی عمر وی نئیں سی پتہ۔” تھوڑھی دیر چپّ رہِ کے ججّ نے وارڈن نوں پچھیا کہ 'ایہہ جو کجھ اسنے دسیا اے، اوہ سبھ ساہمنے کٹہرے وچ کھڑے مجرم بارے ای منیاں جاوے نہ؟' لگیا، اس سوال 'تے وارڈن چھتھا-جیہا پے گیا۔ ادوں ای ججّ نے کیہا، “اس طرحاں دے سوال پچھن دا ودھان ایں، اس لئی پچھن 'تے مجبور آں۔”
سرکاری وکیل نوں پچھیا گیا کہ اسنے تاں کوئی گلّ نہیں پچھنی؟ اسنے اچی آواز وچ جواب دتا، “بالکل نئیں، یور آنر۔ میں جو جاننا چاہندا سی، جان لئ۔” تے ایہہ کہہ کے جہناں نظراں نال اسنے میرے ولّ دیکھیا، اوہناں دے نال-نال اسدے لہجے، چہرے دے جیتو بھاوَ وچ کجھ عجیب-جہی خاص گلّ سی کہ میں کمب گیا۔ ورھیاں توں جہڑیاں گلاں دا چت-چیتا وی نہیں سی، اوہ اس چھن محسوس کیتیاں۔ تے بڑی بیہودی-جہی اچھا ہوئی کہ اچی-اچی رون لگّ پواں۔ پہلی واری احساس ہویا کہ ایہناں ساریاں دے من وچ میرے لئی کنی ودھ نفرت اے۔
جوریاں تے میرے وکیل نے تاں وارڈن توں کجھ نہیں پچھنا، ایہہ جان کے ججّ نے چوکیدار دے بیان سنے۔ کٹہرے وچ پیر دھردیاں ہویاں چوکیدار نے اک نظر میرے اتے ماری، پھیر نگاہ دوجے پاسے گھماء لئی۔ جرہ وچ اسنے وی ایہی بیان دتے کہ میں شو دے درشن کرن توں انکار کر دتا سی۔ بیٹھا-بیٹھا سگرٹاں پھوکی گیا سی تے وشیش کافی—کیف الای—پیتی سی۔ پہلی واری لگیا کہ غصے دی لہر عدالت وچ ادھروں-ادھر تیک فیل گئی اے تے ادوں پہلی واری سمجھ وچ آیا کہ میں اپرادھی ہاں۔ میرے سگرٹاں تے کافی پین بارے چوکیدار نے جو کجھ دسیا سی، اسنوں دوبارہ کہایا گیا۔ سرکاری وکیل نے گھم کے کھا جان والیاں نظراں نال میرے ولّ دیکھیا۔ میرے وکیل نے چوکیدار نوں پچھیا کہ میرے نال خود اسنے وی کافی پیتی جاں نہیں؟ سرکاری وکیل نے اس اتے سخت اعتراز کیتا۔ غصے وچ کوک کے پچھیا، “مینوں دسیا جاوے کہ اس عدالت وچ مجرم کون ایں؟ کٹہرے وچ کھڑھا ایہہ آدمی جاں چوکیدار؟ یور آنر، کیونکہ میرے متر بچاء پکھ دے وکیل جاندے نے کہ اوہناں دے موکل دے خلاف اکٹّ تے کافی ثبوت نے، اس لئی کی اوہ، اپنے خیال وچ، انج سرکاری گواہ 'تے چکڑ اچھال کے ثبوت خراب کر لینگے؟” خیر جی، ججّ نے چوکیدار نوں سوال دا جواب دین لئی کیہا۔
بڈھا چوکیدار رتا شرمایا پھیر منہ وچ بڑبڑایا، “ہاں جی، جاندا آں کہ مینوں سگرٹ نئیں سی پینی چاہیدی، پر جدوں ایہناں صاحبَ نے پیش کیتی تاں لحاظ دی خاطر میں لے لئی سی۔”
ججّ نے اس بارے مینوں کجھ کہن لئی کیہا۔ “جی ہاں،” میں بولیا، “کہنا بس ایہو اے کہ گواہ بالکل صحیح کہہ رہا اے۔ میں ای اسنوں سگرٹ پیش کیتی سی—ایہہ سچ اے۔”
چوکیدار نے میرے ولّ حیرانی تے دھنواد کردیاں نظراں نال دیکھیا۔ پھیر کجھ چر گنگن کردا رہا تے پھیر ہکلا-ہکلا کے خود ای اپنے ولوں کیہا، “تھوڑھی-جہی کافی لے لین دی گلّ تاں میں ای کہی سی جی۔”
میرے وکیل صاحبَ خوشی نال تڑھکے، “اس اقبال دی اہمیت اتے، شریمان جوری غور کرن۔”
جھٹّ سرکاری وکیل وی اٹھیا تے ساڈے سراں 'تے گجدا ہویا بولیا، “بالکل درست، اس 'تے شریمان جوری ضرور غور کرنگے تے اسے نتیجے 'تے پہنچنگے کہ انجانپنے جاں بھلّ کے کوئی تیسرا آدمی جے مجرم نوں کافی دا پیالہ پیش وی کر دندا اے تاں مجرم عامَ ششٹار وجوں منع وی کر سکدا اے۔ گھٹوگھٹّ ہور کچھ نئیں تاں اس وچاری عورت دی لاش دے سنمان دی خاطر ای منع کر سکدا اے، جسنے مجرم نوں اس دھرتی 'تے جنم دتا۔”
اس پچھوں چوکیدار اپنی جگہ 'تے پرط گیا۔
تومس پیرے دی واری آئی۔ اک اردلی سہارا دے کے اسنوں کٹہرے تیک لیایا۔ پیرے نے کیہا، “حالانکہ میں ایہناں دی ماں دا بڑا اچھا دوست ساں، پر ایہناں نوں انتم-سنسکار توں پہلاں میں کدی نئیں سی دیکھیا۔” پچھیا گیا، “اس دن مجرم دا وطیرہ کیسا سی؟”
پیرے نے دسیا، “جی تسیں تاں جاندے ای اوں—میں خود اس دن بڑا دکھی ساں۔ اینا ودھ دکھی ساں کہ کسے پاسے دھیان ای نئیں ساں دے سکیا۔ شاید دکھ نے مینوں سنمنّ کر دتا سی۔ اپنے نزدیکی ساتھی دا انج چلے جانا ای میرے لئی ایڈا وڈا دھکہ سی کہ دفناؤن سمیں مینوں تاں اپنا ای ہوش نئیں سی رہا جی۔ اس لئی اس لڑکے ولّ میرا دھیان بالکل ای نئیں سی گیا۔”
سرکاری وکیل نے سوال کیتا، “تسیں عدالت نوں اینا دسّ دیو کہ اس دن مجرم رویا سی کہ نئیں؟” تے جدوں پیرے نے دسیا کہ 'نئیں دیکھیا' تاں اسنے اپنی گلّ اتے زور دے کے کیہا، “یقین اے، شریمان جوری اس گلّ اتے غور فرماؤنگے۔”
ترنت میرے وکیل صاحبَ اٹھ کھڑے ہوئے تے کڑک کے بولے، “بابا جی، چنگی طرحاں سوچ لؤ۔ سہں کھا کے کہو کہ تسیں ایہناں نوں اک بوند اتھرو وہاؤندیاں نئیں دیکھیا؟” مینوں وکیل دے لہجے توں لگیا کہ اوہ کھاہمکھاہ ای وچارے نوں دھمکا رہا اے۔
پیرے نے جواب دتا، “نئیں جی۔”
ہیہی-ہی-ہی-ہی—کجھ لوک بیہودے ڈھنگ نال ہسّ پئے۔ میرے وکیل نے جھٹکے نال اپنے چوغے دی بانہہ پچھے کھچی تے کھجھ کے کیہا، “ایہہ طریقہ اے ساڈا مقدمہ چلاؤن دا۔ سچائی نوں پرکھن تے اجاگر کرن دی کسے نوں چنتا ای نئیں...”
سرکاری وکیل نے اس کتھن 'تے کنّ نہ دھریا تے اداسینتا دا بھاوَ دکھاؤندا ہویا پینسل نال وکالتنامے دے کور اتے ہولی-ہولی، ٹھک-ٹھک، کردا رہا۔
پنج منٹاں لئی چھٹی ہو گئی۔ اس دوران میرے وکیل صاحبَ نے آ کے دسیا کہ مقدمہ الس وچ بڑے اچھے ڈھنگ نال اگے ودھ رہا اے۔ اس پچھو سیلیستے نوں آواز پئی۔ دسیا گیا کہ اوہ بچاء پکھ دا گواہ اے۔ بچاء پکھ دا ارتھ سی میں۔
سیلیستے وار-وار میرے ولّ دیکھ لیندا سی تے گواہی دندا ہویا دوواں ہتھاں نال اپنا پاناما ہیٹ مصلی گیا سی۔ اس سمیں اسنے اپنا سبھ توں ودھیا سوٹ پایا ہویا سی۔ پہلاں اک ایتوار نوں اسے سوٹ وچ اوہ میرے نال گھوڑ دوڑ دیکھن گیا سی۔ پر اس واری دیکھ کے لگیا کہ کالر ٹھیک طرحاں نہیں لگیا اے تے قمیض دا اک پتل دا بٹن ڈھلک کے صرف اٹکیا ہویا اے۔ پچھیا گیا کہ کی میں اسدے گاہکاں وچوں ہاں؟ تاں جواب دتا، “ہاں جی، نالے دوست وی اے جی۔” پھیر سوال ہویا کہ 'سیلیستے دی میرے بارے کی رائے اے؟' سیلیستے نے کیہا کہ 'میں بڑا بھلا آدمی آں، یکدم چوکس آدمی۔' پچھیا گیا، “یکدم چوکس توں تہاڈا کی مطلب اے، ذرا خلاصہ کرو۔” تاں اسنے کیہا کہ 'اسدا مطلب ہر کوئی جاندا اے۔'
“کی ایہہ آدمی دل دا گھناں ایں؟”
“جی نئیں۔” سیلیستے نے جواب دتا، “گھناں تاں میں نئیں کہانگا، ہاں، ہور لوکاں وانگ بیواہ بکواس نئیں کردا پھردا جی۔”
سرکاری وکیل نے جاننا چاہیا کہ جدوں سیلیستے مینوں مہینے دا بلّ دندا اے تاں کی میں نیم نال بھگتان کر دندا ہاں جاں ٹال-مٹول کردا ہاں؟ اس 'تے سیلیستے ہسّ پیا، “جی، کھڑھا-کھڑھا، پائی پائی دے دندا سی۔ پر میرے 'تے ایہدے وچ بلّ تاں صرف ناں دا ای ہندا سی۔” تد میرے اس اپرادھ بارے اسدا اپنا وچار پچھیا گیا۔ اس 'تے جس ڈھنگ نال اسنے کٹہرے دے ڈنڈے 'تے ہتھ رکھے، اس توں لگیا کہ اوہ باکئدا بھاشن تیار کرکے لیا اے۔
“میرے خیال وچ تاں بھاویں اس نوں قسمت دی مار کہہ لؤ جاں پھیر سنیوگ۔ تے جد اس طرحاں دی کوئی گلّ ہو جاندی اے تاں آدمی انج ای ہوش-حواس بھلّ بہندا اے جی۔”
اسدا ارادہ تاں بولدے رہن دا سی، پر ججّ نے وچکار ای ٹوک دتا، “تسیں ٹھیک کہندے اوں۔ اچھا بس شکریہ!”
پل کو لئی تاں لگیا جویں سیلیستے بوندل گیا اے۔ بولیا کہ اجے اسدی گلّ پوری نہیں ہوئی۔ گلّ جاری رکھن دی آگیا تاں اسنوں مل گئی پر سنکھیپ وچ کہن لئی کیہا گیا۔
پر اوہ وار-وار ایہی کہندا رہا کہ 'ایہہ تاں صرف اک سنیوگ دی گلّ اے جی۔'
“ہو سکدا اے سنیوگ ای ہووے،” ججّ صاحبَ نے کیہا، “پر اسیں لوک وی تاں اتھے اسے لئی بیٹھے آں کہ اجیہے سنیوگاں اتے قانون دے نظرئیے نال وچار کریئے۔ ہن تسیں جا سکدے اوں۔”
سیلیستے گھمیاں تے میرے ولّ بناں اکھ جھپکائے دیکھدا رہا—اکھاں سجل سن تے بلھ کمب رہے سن، جویں ایہی کہنا چاہندا ہوئے، 'یار، دیکھ تیرے لئی جو بن سکیا سو میں کر دتا۔ ہن مجبور آں۔'
نہ تاں میں مونہوں کجھ کیہا تے نہ ای اوہ اپنی تھاں توں ہلیا-ڈولیا۔ پر زندگی وچ پہلی واری اک مرد نوں چمّ لین نوں جی کیتا۔
ججّ نے پھیر سیلیستے نوں اپنی جگہ 'تے چلے جان دا حکم دہرایا۔ سیلیستے جا کے بھیڑ وچ اپنی جگہ 'تے بیٹھ گیا۔ باقی ساری سنوائی سمیں، گوڈیاں 'تے کہنیاں ٹکائی، ہتھاں وچ پاناما ہیٹ لئی مقدمے دا اک-اک شبد سندا ہویا، ذرا اگے ولّ جھکیا بیٹھا رہا۔
اگلا نمبر میری دا سی۔ اسنے ٹوپ لیا ہویا سی۔ انج کھلھے والاں وچ ای اوہ مینوں چنگی لگدی سی، پر ہن وی کافی سندر دس رہی سی۔ جتھے میں بیٹھا سی اتھوں اسدیاں سڈول چھاتیاں دے ابھار جھلکدے دس رہے سن۔ اسدا تھوڑھا-جیہا موٹا ہیٹھلا بلھ ہمیشہ میرا دل کھوہ لیندا اے۔ اس سمیں میری شکل توں خاصی گھبرائی ہوئی لگّ رہی سی۔
پہلا سوال سی کہ مینوں اوہ کنے سمیں توں جاندی اے؟ اسنے جواب دتا کہ 'ایہناں دے دفتر وچ نال کم کردی سی، ادوں دی۔' ہن ججّ نے میرے 'تے اسدے وچکار کی سنبندھ سن، ایہہ جاننا چاہیا۔ اوہ بولی کہ 'میں ایہناں دی 'لڑکی-دوست' ہاں۔' اک ہور سوال دے جواب وچ اسنے سویکار کیتا کہ اسنے میرے نال شادی کرن دا وچن دتا اے۔ سرکاری وکیل بیٹھا-بیٹھا ساہمنے رکھے دستاویز دھیان نال پڑھ رہا سی۔ ذرا تکھی آواز وچ اٹھ کے پچھیا، “تہاڈے لوکاں درمیان 'سہواس' کدوں توں شروع ہویا؟” میری نے تاریخ دسّ دتی تاں اسنے بڑی لاپرواہی والے انداز وچ، جویں انج ای چلنت جیہا پچھ لیا ہوئے، پچھ لیا، “یعنی کہیئے، ایہناں دی ماں دی انتیشٹی توں اگلے دناں ای تاں ہویا نہ...؟” پھیر یکدم اس سوال نوں اوویں ای وچالے چھڈّ کے اسنے ذرا وئنگمئی لہجے وچ کیہا، “ایہہ وشا کنا نازک اے، میں جاندا آں تے ایہہ وی سچے دل نال محسوس کر سکداں کہ کٹہرے وچ کھڑی مٹیار دی اس پرتی کی بھاونا ہوویگی پر...” اتھے اسدی آواز وچ کسیل گھل گئی، “پر کی کراں، میرا فرض ایہناں کومل بھاوناواں دا دھیان کرن توں روکدا اے...”
اینی بھومکا دے بعد اسنے میری نوں اس دن دا سارا بؤرا سنا دین لئی کیہا، جس دن میں پہلی واری اسدے نال 'سمبھوگ' کیتا سی۔ پہلاں تاں میری سوال دا جواب دین لئی ای تیار نہیں ہوئی، پر سرکاری وکیل ضد کردا رہا۔ آخر اسنے دسّ دتا کہ کس طرحاں اسیں لوک نہاؤنن سمیں ملے، کنج سنمے گئے تے پھیر کنج اکٹھے کمرے وچ آئے۔ ہن سرکاری وکیل نے عدالت نوں دسیا کہ اس مقدمے دے سلسلے وچ میری نے مجسٹریٹ ساہمنے جہڑا بیان دتے سی اوہناں دے آدھار 'تے اسنے اس تاریخ تے سنما-پروگرام دا ادھئن کیتا اے کہ کس سنیما-گھر وچ کہڑی-کہڑی فلم چل رہی سی۔ پھیر میری نوں اسنے اس فلم دا ناں دسن لئی کیہا، جہڑی اسیں دیکھن گئے سی۔ بڑی دبویں زبان وچ میری نے دسیا کہ 'کوئی فلم سی جس وچ پھرناندیل نے کم کیتا اے۔' جویں ای اسنے اپنی گلّ ختم کیتی، عدالت وچ سناٹا چھا گیا کہ سوئی ڈگے تاں وی سن لؤ۔
بڑا سنجیدہ-جیہا چہرہ بنا کے سرکاری وکیل سدھا تن کے کھڑھا ہو گیا تے میری ولّ انگل سنھ کے جس لہجے وچ بولیا، اس توں شرطیہ لگیا کہ سچ مچّ اتیجت ہو گیا اے۔
“مان یوگ شریمان جوری، میں چاہندا ہاں کہ تسیں اس گلّ اتے ضرور غور فرماؤ کہ ماں دی انتیشٹی توں این اگلے دن ایہہ ویکتی تیرن لئی گھاٹ 'تے جاندا اے، اس کڑی نال سہواس شروع کردا اے، تے مذاقیہ فلم دیکھن پہنچدا اے۔ بس، میں ایہی کہنا اے۔”
اوہ بیٹھ گیا تد وی مون بھری اوہی خاموشی چھائی رہی۔ پھیر اچانک میری فٹّ-فٹّ کے رون لگّ پئی۔ کہن لگی کہ سرکاری وکیل نے اسدی گلّ نوں اکا غلط سمجھیا اے۔ سچ مچّ اجیہی گلّ قطعی نہیں سی۔ اسنے کمل-کتے لا کے، اس توں این الٹی گلّ اکھوا لئی گئی اے۔ اسدا مطلب کدی وی ایہہ نہیں سی۔ اوہ تاں مینوں چنگی طرحاں جاندی اے، اسنوں پکا بھروسہ اے کہ میں کدی کسے دا کجھ نہیں وگاڑیا...وغیرہ، وغیرہ۔ پردھان ججّ دے اشارے 'تے اک اردلی میری نوں ہٹاء لے گیا۔ سنوائی جاری رہی۔
میسن اگلا گواہ سی، پر اسدی گلّ شاید کسے نے سنی ای نہیں۔ اسنے بیان دتا کہ میں اک عزت دار نوجوان 'تے کی کیہا' سجن آدمی ہاں۔ سلامانو نے دسیا کہ میں ہمیشہ اسدے کتے دے پرتی کنا دیالو رہاں۔ جاں میری ماں بارے پچھے گئے اک سوال دے جواب وچ اسنے کیہا کہ میرے تے ماں دے وچکار سچ مچّ اکو-جہی کوئی گلّ نہیں سی۔ اوہ پورب سی تے میں پچھم۔ ایہی کارن سی کہ میں اوہناں نوں آشرم وچ رکھن دا انتظام کیتا سی۔ اوہ واری-واری ایہہ وی کہندا رہا، 'تہانوں لوکاں نوں سمجھ لینا چاہیدے...تہانوں لوکاں نوں سمجھ لینا چاہیدے...۔' پر کوئی اسدی گلّ نوں سمجھدا نہیں سی لگّ رہا۔ کسے نے اسدی گلّ ای نہیں سی سنی۔ ہن اسنوں وی جان دا حکم ملیا۔
اس پچھوں سی آخری گواہ، ریمنڈ۔ اسنے ہتھ ہلاء کے میرا ستکار کیتا۔ پر میں بے قصور ہاں، ایہہ دسدا-دسدا پتہ نہیں کدھر بھٹک گیا۔ ججّ نے اسنوں جھڑک دتا۔
“تسیں اتھے گواہی دین آئے او، مقدمے 'تے اپنی رائے نئیں۔ جو سوال پچھیا جاوے، صرف اس دا جواب دیو۔”
مرن والے نال ریمنڈ دا سنبندھ کیسا تے کی سی؟ جدوں ایہہ سوال کیتا گیا تاں اسنوں اپنی صفائی دین دا موقع مل گیا۔ اسنے دسیا کہ مرن والے دی گھریڑ ریمنڈ نال سی، نہ کہ میرے نال۔ کیونکہ اسے نے مرن والے عرب دی بھین نوں کٹیا سی۔ میرا اس بحث نال کی لینا-دینا؟ ججّ نے سوال کیتا کہ 'کی مجرم نال نفرت کرن دا، مرن والے کول کوئی کارن سی؟' ریمنڈ بولیا، “ایہہ تاں صرف اتفاق نال ای اس دن سویرے اتھے سمندر تٹ 'تے موجود سی۔”
“جے ایہو اے تاں...” سرکاری وکیل نے سوال کیتا، “ایہہ ساری درگھٹنا جس چٹھی کارن ہوئی، اوہ چٹھی مجرم دی کرتوت کویں ہو گئی؟”
ریمنڈ نے جواب دتا، “اس نوں وی اک سنیوگ دی گلّ ای سمجھو۔”
اس اتے سرکاری وکیل کھجھ-کرجھ کے بولیا کہ لگدا اے، اس مقدمے وچ 'سنیوگ' جاں صرف 'اتفاک' دا بڑا وڈا ہتھ اے۔ “پھیر کی اس نوں وی سنیوگ ای منّ لیا جاوے کہ جدوں تسیں اپنی پریمکا نوں کٹیا تاں مجرم نے وچ پے کے کوئی بچاء نئیں کیتا؟ تے کی اس سنیوگ روپی جیو دی خاطر ای مجرم نے تھانے جا کے تہاڈے لئی حلف اٹھایا تے اس موقعے تہاڈے پکھ وچ اکھاں میچ کے بیان دے دتے؟” سبھ توں اخیر وچ سرکاری وکیل نے ریمنڈ دے روزگار-دھندے بارے جاننا چاہیا۔
جدوں ریمنڈ نے دسیا کہ اوہ مال گدام وچ نوکر اے تاں سرکاری وکیل نے جوریاں نوں کیہا، “یور آنر، ہر کوئی دسدا اے کہ گواہ عورتاں دی کمائی 'تے رہندا اے۔ تے ایہہ مجرم گواہ دا جگری دوست تے سجا ہتھ رہا اے۔” وکیل صاحبَ دے حساب نال، اصل وچ، اس اپرادھ دی جڑ وچ ای انتاں دی اکتھّ گندگی بھری ہوئی سی۔ اس گندگی نوں ہور وی گھرنت تے نندن یوگ بنا دتا سی—میرے ورگے ادھرمی-راکشس تے بے شرم-بے حیا لوکاں نے۔
اس 'تے ریمنڈ بڑبڑ کرن لگا۔ میرے وکیل صاحبَ نے ورودھ کیتا۔ پر اوہناں نوں ایہہ کہہ کے روک دتا گیا کہ پہلاں سرکاری وکیل نوں اپنی گلّ پوری کر لین دتی جاوے۔
“میری گلّ ختم اے بس۔” کہہ کے اوہ ریمنڈ ولّ گھمیاں، “تو مجرم تہاڈا دوست اے نہ؟”
“بے شک۔ محاورے 'چ کہاں تاں ساڈی دوواں دی برکی سانجھی اے۔”
پھیر ایہہ سوال سرکاری وکیل نے مینوں وی کیتا۔ میں گہہ نال ریمنڈ ولّ دیکھیا۔ اسنے نظراں نہیں سی چرائیاں۔ تے میں جواب دتا، “جی، ہاں۔”
ہن سرکاری وکیل جوریاں ولّ بھوں کے بولیا، “شریمان جوری، تہاڈے ساہمنے کٹہرے وچ بیٹھا ایہہ آدمی ماں دی انتیشٹی دے ٹھیک اگلے دن نہایت شرم ناک عیاشی وچ ڈبیا رہا، اینا ای نئیں، بلکہ رنڈیاں تے دلالاں دی بدنام دنیاں دے 'خون دے بدلے خون چاہن والے' اک دوکھی دے بہکاوے وچ آ کے اسنے اچانک اک نہتھے آدمی دی جان وی لے لئی۔ مان یوگ جوری شریمان، دیکھیا تسیں، کس طرحاں دا اے—ایہہ ساہمنے بیٹھا مجرم؟” اجے سرکاری وکیل بیٹھ وی نہیں سی سکیا کہ میرے وکیل صاحبَ نے سارا دھیرج چھکے ٹنگ کے اپنیاں باہاں کجھ اس طرحاں اچیاں تان لئیاں کہ اوہناں دا چوغا ہیٹھاں سرک آیا تے قلف لگی استین پوری دی پوری دسن لگی۔
“میرے موکل 'تے جہڑا مقدمہ اس سمیں چل رہا اے...اوہ ماں دی انتیشٹی بارے چل رہا اے جاں اک آدمی دی ہتیا بارے؟”
ہی-ہی-ہی-ہی—عدالت وچ پھیر کچھ بے ہودہ ہاسہ سنائی دتا سی کہ جھٹّ سرکاری وکیل بڑھک کے کھڑھا ہو گیا تے اپنا چوغا جھٹکے نال چارے-پاسے لپیٹ کے بولیا، “مینوں اپنے دوست دی سمجھ 'تے نہایت ای تاجب ہو رہا اے کہ اوہ مقدمے دیاں ایہناں دوواں گلاں وچلے گوڑھے سنبندھ نوں نئیں دیکھ سکے۔ میں تاں کہانگا کہ منووگیانک نظرئیے توں دوویں گلاں اکو ڈور نال وجھیاں ہوئیاں نے۔” پھیر بڑی کڑک نال کہے گئے اس واک نال اسنے اپنی گلّ ختم کیتی کہ “مجرم 'تے میرا الزام سنکھیپ وچ ایہہ اے کہ اسنے ماں دی انتیشٹی دے سمیں جہو-جیہا رویہ دکھایا، اوہ ثابت کردا اے کہ مجرم دے اندر ستھائی اپرادھی منوبرتی ہمیشہ کم کردی رہی۔”
لگیا، ایہناں شبداں دا جوریاں تے جنتا اتے بھرپور اثر پیا۔ میرے وکیل صاحبَ مجبوری وسّ موڈھے چھنڈدے رہِ گئے۔ اوہناں متھے دا پسینہ پونجھیا، پر اصل وچ اوہ وی بری طرحاں بوکھلا گئے سن۔ ایہہ سبھ مینوں اپنے ہت وچ بھلا ہندا نہیں لگیا۔
اس گھٹنا پچھوں عدالت اٹھ گئی۔ کچہری 'چوں نکل کے جدوں جیل دی گڈی وچ بیٹھا ادوں بس ذرا کو دیر لئی گرمیاں دی جانی-پچھانی شام دا آنند، اک واری پھیر محسوس ہویا۔ اس بند دوڑدی کوٹھڑی دے ہنیرے وچ بیٹھے-بیٹھے ای میں شہری جیون وچ گونجن والیاں آوازاں پچھانیاں...اوہ آوازاں پچھانیاں جہڑیاں گو-دھولی سمیں شہر 'چوں اٹھدیاں نے۔ کدی کنیاں پیاریاں لگدیاں ہندیاں سن ایہہ آوازاں مینوں۔ کنیاں چنگیاں لگدیاں ہندیاں سن مینوں گرمی گھریاں شاماں! بھاری بوجھل واتاورن تے اس وچ اخبار والے منڈیاں دیاں آوازاں...سانجھے پارک وچ پنچھیاں دی آخری چہچہاٹ...سینڈوچ دے پھیری والیاں دیاں آوازاں...اچے شہر دے ڈھالو موڑ اتے ٹرام دی چرچہاٹ...بندرگاہ اتے چھن-چھن اتردا ہویا ہنیرا تے اس چھن آسمان توں ہلکی-ہلکی سرسراہٹ دی آواز...ایہہ ساریاں آوازاں میرے تھکے دماغ وچ گونج رہیاں سن تے ایہناں نوں سندے ہوئے جیل ولّ واپس جانا انج لگّ رہا سی جویں کوئی انھاں، چپا-چپا، جانے-پچھانے رستے توں لنگھ رہا ہووے...۔
ہاں، شام دے ایہو پلاں تاں نے، جدوں زندگی 'چ اکتھّ سکھ تے اننت سنتوکھ محسوس ہندا-ہندا سی! ہن تاں لگدا اے، یگ بیت گئے نے۔ اجیہے پلاں پچھوں ای تاں سپنیہین تے نشچنت نیند بھریاں راتاں باہاں پسار کے میری اڈیک کردیاں ہندیاں سن...اج وی اوہی چھن سن، پر کنا انتر سی! اج میں اپنی کال-کوٹھڑی ولّ پرط رہا سی...اج میری اڈیک وچ باہاں پساری بیٹھی سی، آؤن والے دن دے منحوس شنکیاں نال رجھدی رات...۔ تے تد میں محسوس کیتا کہ گرمیاں دی گو-دھولی بھری شام نوں چیر کے جان والیاں یگاں توں جانیاں-پچھانیاں پگڈنڈیاں، معصوم تے بے فکر نیند نوں جادوئی دنیاں وچ ای نہیں...جیل دیاں منحوس کندھاں اندر وی لے جاندیاں نے...۔

چار :
خود آدمی بھاویں عدالت دے کٹہرے وچ ای کیوں نہ کھڑھا ہووے، اسنوں ایہہ ہمیشہ چنگا لگدا اے کہ لوک اسدی چرچہ کرن۔ اوہ، اوہناں دیاں گلاں دا وشا ہووے۔ سرکاری وکیل تے میرے وکیل صاحبَ نے جو اینا کجھ کیہا سی، اوہ سبھ میرے بارے ای تاں کیہا سی۔ ہاں، ہاں، اوہناں دیاں آکھیاں ساریاں گلاں میرے اپرادھ بارے گھٹّ، میری اپنی جات بارے ودھ سن۔
گلّ مکاؤ، دوواں دے بھاشنا وچ کوئی بہت وڈا ورودھ جاں انتر نہیں سی۔ بچاء-پکھ دے وکیل نے دوویں ہتھ اتانہ آسمان ولّ چکّ کے اپرادھ سویکار کر لیا سی، پر نال ای کیہا سی کہ اپرادھ اجیہی لاچاری دی حالت وچ کیتا گیا کہ اسدی گوروتا گھٹّ ہو جاندی اے۔ سرکاری وکیل نے وی اسے طرحاں ہتھ آسمان ولّ چکے سن، پر منیاں ایہہ سی کہ میں اپرادھ کیتا اے تے اپرادھ کسے وی لاچاری دی حالت وچ نہیں کیتا گیا، نہ ای اسدی گوروتا گھٹّ ہندی اے۔
اتھے آ کے مقدمے دی اک گلّ نال مینوں بڑی چڑچڑاہٹ محسوس ہوئی—ایہہ لوک جو کجھ کہہ رہے سن اوہ میرے ہت دے ای لئی سی، سو مینوں ای سبھ توں ودھ دلچسپی ہونی سبھاوک سی۔ اس لئی کئی واری کجھ بولن دا میرا وی من ہویا۔ پر وکیل صاحبَ نے کیہا ہویا سی کہ میں بالکل نہ بولاں۔ خاص چیتاونی دتی سی کہ 'تسیں بولوگے تاں مقدمہ وگڑ جاویگا۔' سچ مچّ، مینوں تاں انج لگدا سی کہ جویں ایہہ تاں مینوں اس ساری کاروائی توں باقاعدہ وکھ رکھے جان دی سازش اے کہ میں منہ سیونئی کے بیٹھا رہاں تے اپر ای اپر میری قسمت دا وارا-نیارا ہو جاوے۔
کدی-کدی اوہناں لوکاں دی گلّ کٹن نوں میرا بڑا من کردا سی، تے اس اچھا نوں میں کنج وسّ وچ رکھیا سی، میں ای جاندا ہاں۔ جی وچ آؤندا سی کہ کہہ دیاں کہ 'ایس سبھ کاسے دی ایسی دی تیسی۔ میں پچھداں بئی مقدمہ چل کس 'تے رہا اے؟ جس آدمی 'تے ہتیا دا الزام لایا گیا اے، اسدے لئی تاں زندگی تے موت دا سوال اے؟ اس لئی میں جو کجھ کہانگا، اوہی بڑا مہتوپورن تے اصل وچ ضروری وی اے۔'
پر پھیر جدوں اپنی گلّ 'تے وچار کردا تاں لگدا کہ کہن لئی تاں کجھ ہے ای نہیں۔ خیر جی، ایہہ میں جاندا ہاں کہ اپنے بارے وچ سنن وچ آدمی نوں چھیتی ای اونیں دلچسپی نہیں رہِ جاندی۔ سرکاری وکیل دا بھاشن اجے ادھا وی نہیں سی ہویا کہ میں پوری طرحاں اکتا گیا سی۔ ہاں، کتے-کتے کجھ چیزاں اجہیاں وی سن جہناں نے مینوں کھچیا، جویں وچ-وچ کیتی گئی محاوریاں دی ورتوں، چھن-چھن بدلدے وکیل دے چہرے دے ہاو-بھاوَ، مدراواں، تیز-ترار حملے۔ پر ایہہ سبھ گلاں وی مینوں وکھو-وکھریاں ای چنگیاں لگیاں—بھاشن دا انگ بن کے نہیں۔
میری سمجھ وچ جہڑی گلّ آئی اوہ ایہہ کہ سرکاری وکیل ساری گلّ نوں اک وشیش دشا دے رہا اے تے اوہ ایہہ کہ اپرادھ میں خوب سوچ-وچار کرکے، پوری تیاری نال کیتا اے۔ یاد آؤندا اے اک واری اسنے کیہا سی، “شریمان جوری، میں اپنی گلّ نوں رائی-رائی سدھ کر دیاںگا۔ اک پاسے تاں تہاڈے ساہویں اپرادھ دے سارے تتھّ دن دی روشنی وانگ اجاگر نے، دوجے پاسے اوہ پکھ وی موجود اے جسنوں میں 'آپ دے' اپرادھ دا 'کالا-پکھا' کہندا آں، یعنی کہ اپرادھی منوبرتی دیاں کالیاں کرتوتاں تے اندرونی چالاں۔”
کہہ کے اسنے ماں دی موت دے بعد توں لے کے سارے تتھّ سمیٹنے شروع کر دتے۔ جہناں اتے اسنے وشیش زور دتا اوہ سن—میری ہردے-ہینتا، میرا ماں دی عمر نہ دسّ سکنا، نہاؤن والے گھاٹ 'تے جا کے میری نال ملاقات کرنا، پھرناندیل دی فلم دا دوپہر والا شوٕ دیکھنا، تے سبھ توں انت وچ میری نوں لے کے کمرے وچ آؤنا۔ پہلاں جدوں کئی واری اسنے 'اپرادھی دی پریمکا' دا ذکر کیتا تاں میری سمجھ وچ اسدا مطلب ای نہیں سی آیا، کیونکہ میرے لئی تاں اوہ صرف 'میری' سی۔ اس پچھوں اسنے ریمنڈ دی گلّ چکی۔ ساری گلّ نوں پیش کرن دے اسدے ڈھنگ وچ ای مینوں چالاکی دی بو آئی سی۔ اسنے جو-جو گلاں تے جس-جس ڈھنگ نال کہیاں...اوہ سبھ سنن وچ بڑیاں صحیح تے ترک-سنگت لگدیاں سی۔ میں ریمنڈ نال سازش رچ کے چٹھی لکھی، چٹھی دے بھلیچے وچ آ کے اسدی پریمکا ریمنڈ دے کمرے وچ آ گئی، اتھے اسنوں 'شکی چال چلن' والے ویکتی دے ہتھوں دروہار سہنا پیا۔ پھیر سمندر دے کنارے جا کے میں ریمنڈ دے دشمناں نال فساد کھڑھا کیتا، اوہ وچ ریمنڈ زخمی ہو گیا۔ اس توں پستول منگ کے میں خود اسدا استعمال کرن دی نیئت نال اتھے پہنچیا تے جا کے عرب اتے گولی چلائی۔ پہلی گولی چلا کے میں رکیا، پھیر اسنوں پوری طرحاں ٹھکانے لاؤن دے خیال نال جان-بجھّ کے اپنے نہتھے شکار اتے ٹھاہ-ٹھاہ چار گولیاں ہور چلا دتیاں۔
“تو ایہہ ہے میری دلیل تے مقدمے دا سروپ۔” گلّ ختم کرکے سرکاری وکیل بولیا، “اپنے کم تے نتیجے نوں چنگی طرحاں جاندے-بجھدے ہوئے کس طرحاں اس ویکتی نے مرن والے دی ہتیا کیتی تے اتھوں تک کی گھٹنا چکر چلیا، سبھ کجھ میں تہاڈے ساہمنے رکھ دتا اے۔ ہن اتھے میں اک گلّ اتے ہور زور دینا چاہندا ہاں۔ اچانک پاگلپن وچ آ کے کوئی کسے دی جان لے لئے، اس طرحاں دے پاگلپن نوں ای 'لاچاری دی حالت' وچ کیتا اجیہا اپرادھ منیاں جا سکدا اے...جتھے اپرادھ دی گوروتا گھٹّ ہو جاندی اے۔ ساڈا اتھے اس نال کوئی واسطہ نئیں۔ کیونکہ شریمان جوری، جس گلّ اتے میں تہانوں غور فرماؤن دی پرارتھناں کر رہا آں، اوہ ایہہ اے کہ مجرم پڑھیا-لکھیا آدمی اے۔ جس ڈھنگ نال اسنے میرے سوالاں دے جواب دتے، اوہناں اتے تسیں خود غور کیتا ہووےگا۔ ایہہ آدمی سمجھدار تے بدھوان ایں تے شبداں دا مہتو-ملّ جاندا اے۔ اس لئی میں پھیر دہراؤندا آں کہ جرم کرن سمیں اس نوں ایہہ پتہ نئیں سی کہ کر کی رہا اے—انج منّ لینا کسے وی حالت وچ ممکن نئیں۔”
میں دیکھیا کہ سرکاری وکیل نے میرے 'سمجھدار تے بدھوان' ہون 'تے کافی زور دتا تے اس گلّ نے مینوں خاصہ چکر وچ پا دتا کہ عامَ آدمی وچ جہڑی گلّ گن منی جاندی اے، اس نوں دوشی دے اپرادھ دے لئی اکٹّ ترک دے روپ وچ استعمال کیتا جا رہا اے! میرا دماغ اسے وچ الجھیا سی اس لئی اگے جو کجھ کیہا گیا—نہیں سن سکیا۔ سنیاں ادوں جدوں اوہ طیش وچ آ کے چیک-چیک کے کہہ رہا سی، “اپنے اس گھرنت تے نندنیوگ اپرادھ 'تے افسوس جاں پچھتاوے دا اک شبد وی اسدے مونہوں پھٹیا؟اک شبد نئیں! شریمان جوری، اک وی شبد نئیں! اس ساری کاروائی دے دوران، اس آدمی نے بھلّ کے وی تاں اک واری اپنے پاپ لئی پچھتاوا جاں افسوس پرگٹ کیتا ہندا!”
کٹہرے ولّ گھم کے اسنے میرے ولّ انگل سنھ کے اشارہ کیتا تے اسے طرحاں اسے لہجے وچ بولدا رہا۔ میری سمجھ وچ ای نہیں آ رہا سی کہ اسنے واری-واری اسے گلّ دی رٹ کیوں لائی ہوئی اے؟ انج، ایہہ میں ضرور منداں کہ اسدی گلّ صحیح سی، اپنے کیتے 'تے مینوں بہتا پچھتاوا وی نہیں۔ پھیر وی مینوں لگیا کہ اسنے گلّ نوں ضرور توں ودھ گھسیٹیا اے۔ من وچ تاں آیا کہ اک واری بڑے دوستانے ڈھنگ نال، بڑی ای اپنتّ نال اسدے موڈھے 'تے ہتھ رکھ کے سمجھا دیاں کہ 'بھائی جان، اپنی ساری زندگی وچ کسے گلّ نوں لے کے اس خاک سار نوں کدی پچھتاوا ہویا ای نئیں۔ اتھے تاں اپنے ورتمان جاں اپنے تتکال بھوکھ نوں لے کے ای اینے مست رہے آں کہ پچھے مڑ کے دیکھن دی فرصت ای نئیں ملی۔' پر اس سمیں جس جھمیلے وچ مینوں پھسا دتا گیا سی، اس وچ اس لہجے نال کسے نال گلّ کرن دا سوال ای پیدا نہیں سی ہندا۔ ہن تاں مینوں ایہہ حق ای نہیں سی کہ کسے دے پرتی دوستی جاں سدبھاونا من وچ رکھ سکاں۔ اس لئی اگے جو کجھ ہو رہا سی میں اسے نوں ای سمجھن دی کوشش کرن لگا۔ اس سمیں سرکاری وکیل جس چیز 'تے وچار کر رہا سی، اوہ سی اسدے شبداں وچ میری 'انتر-آتما'۔
اوہ بولیا، “میں بڑے دھیان نال اس آدمی دی 'انتر-آتما' دا ادھئن کیتا اے، پر شریمان جوری، میں سچ کہندا آں مینوں اس وچ آتما ناں دی چیز دا ناں-نشان نئیں ملیا۔ ایہہ اندروں کھوکھلا تے شنّ ایں۔ وسواس کرنا، اس آدمی وچ کوئی انتر-آتما نئیں، کوئی منکھی بھاونا نئیں—اس دے من وچ، سوچ-وچار کرن دے ڈھنگ وچ، عامَ آدمیاں والا کوئی وی نیتک گن جاں صد-وویک نئیں ایں۔”
اس پچھوں اگے اسنے ایہہ وی کیہا، “بے شکّ جو کچھ اس وچ نئیں، اس لئی اسیں اسنوں برا-بھلا کیوں کہیئے؟ جسنوں اپناء لینا آدمی دے وسّ وچ ای نئیں، اسدے نہ ہون دے لئی کسے نوں دوشی کنج ٹھہرایا جا سکدا اے؟ پر پھیر وی دیکھنا ایہہ اے کہ فوجداری-عدالت وچ جہناں پکے-پورے تے مہان آدرشاں دی لوڑ ہندی اے، اوہ نے 'نیاں'، 'صحن شیلتا'، تے 'کھماں'۔ صرف نرجند آدرش نئیں۔ خاص طور 'تے ایہہ نردئی نیاں اس سمیں تاں ہور وی ضروری ہو جاندا اے جدوں نروئیاں تے سندر بھاوناواں دی کمی سماج دے لئی شراپ بن جاوے، جویں کہ تہاڈے ساہمنے کھڑے اس آدمی وچ...۔” اینا کہن پچھوں پیشی سمیں کہیاں ساریاں گلاں نوں دہراؤندیاں ہویاں اسنے ماں دے پرتی میرے وہار دی کھلّ پھیر اچیڑنی شروع کر دتی۔ پر اس واری میرے اپرادھ نوں لے کے اوہ پہلاں نالوں کتے ودھ بولیا تے اس طرحاں وال دی کھلّ لاہندا گیا کہ میرے لئی تاں گلاں دا سر پیر ای غائب ہو گیا۔ ہوش رہِ گیا تاں صرف اینا کہ گرمی ہولی-ہولی ودھدی جا رہی اے۔
اک ستھتی اجیہی آئی کہ آخر سرکاری وکیل دا بولنا رکیا۔ تھوڑھی دیر لئی چپّ واپر گئی۔ پھیر کمبدی دھیمی آواز وچ بولن لگا، “شریمان جوری، کلھ ایہی عدالت اپرادھ دی دنیاں دے نیچ اپرادھ، یعنی کہ پتر دوارا پیو دی ہتیا 'تے وچار کرن والی اے۔ اسدی تاں میں کسے طرحاں کلپنا نئیں کر سکدا کہ پتر، پیو نوں مار دوے، پر میں آس کرداں کہ نیاں بناں کسے رُ-روایت دے اپنا فرض اداء کریگا۔ پر نال-نال ای میں نرسنکوچ ایہہ وی کہندا آں کہ اس آدمی دی کرورتا، ہردے ہینتا تے بے حیائی نوں دیکھ کے میرے دل وچ جہڑی بھیانک نفرت جاگدی اے اسدے ساہمنے پتر-ہتیا دے اپرادھ دی سنسنی مٹھی پے جاندی اے۔
“نیتک روپ وچ اپنی ماں دی موت دا ایہی آدمی ذمہ دار اے تے کسے وی حالت وچ اس آدمی نالوں انی نئیں، جسنے اپنے جنم داتا پیو دی ہتیا کر دتی۔ ایہہ وی اسے برادری وچ شامل ہون دا حقدار اے۔ اک اپرادھ توں ای دوجے اپرادھ دا جنم ہندا اے، ایہہ سوے سدھ گلّ اے۔ مجرم دو نے تے دوواں وچوں پہلا ایہہ تہاڈے ساہمنے کٹہرے وچ اے۔ جے مینوں کہن دی آگیا ہووے تاں کہانگا کہ اس نے اس دوجے جرم دا آدرش ساہمنے رکھیا اے۔ جی ہاں، شریمان جوری،” اتھے وکیل دی آواز اچی ہو کے اک وشیش لہجے وچ بدل گئی، “کلھ دی عدالت وچ ہتیا دا جہڑا مقدمہ پیش ہون والا اے، اسدا اصل اپرادھی وی ایہو آدمی ایں، جے ایہہ کہاں تاں مینوں وشواس اے کہ تسیں لوک اسنوں مجرم دے خلاف میری زیادتی نئیں منوگے تے نہ ای ایہہ سمجھوگے کہ میں رائی دا پہاڑ بنا رہا آں۔ مینوں امید اے کہ تسیں اپنا فیصلہ اس گلّ نوں دھیان وچ رکھ کے دیوگے۔”
اس پچھوں سرکاری وکیل منہ توں پسینہ پونجھن لئی رکیا تے پھیر دسن لگا کہ اسدا فرض کنا کسیلا تے کٹھور اے، پر بناں متھے وٹّ پائے اوہ اس فرض نوں پورا کریگا۔ “میں پھیر کہندا آں، جہناں لوکاں دے مول سدھاتاں دا ایہہ آدمی دل کھولھ کے مخول اڈاؤندا رہا اے، اوہناں لوکاں دی برادری وچ اس دے لئی کوئی جگہ نئیں۔ اس ورگے نرموہی تے ہردیہین آدمی نوں دئیا منگن دا وی کوئی حق نئیں۔ میں عدالت نوں بینتی کردا آں کہ رحم-ملاہجے دے قانون دی رو نال اسنوں سخت توں سخت سزا دتی جاوے۔ اجیہی منگ کردیاں ہویاں مینوں کوئی دچتی نئیں، کوئی سنکوچ جاں جھجک نئیں ایں۔ اپنے پیشے دے لمے عرصے دوران اکثر ای مینوں تساں لوکاں ساہویں اپنے فرض دی خاطر بہت واری موت دی سزا دی منگ کرنی پئی اے، پر سچ منو اس مقدمے وچ موت دی سزا دی منگ کردیاں ہویاں میں من وچ جہڑا ہلکاپن تے سنتوکھ محسوس کر رہاں اوہو-جیہا اس دکھدائی فرض نوں نبھاؤندیاں ہویاں میں کدی وی محسوس نئیں کیتا۔ اپرادھ دی گوروتا گھٹّ کرن دی لاچاری دی حالت وچ ایہہ ہتیا قطعی نئیں کیتی گئی—اس لئی اس طرحاں دے فیصلے دی منگ کرکے میں اپنی آتما دی پکار تے پوتر کرتوّ دی ذمہ داری ای نئیں نبھا رہا، نیاں-سنگت کرودھ دا حکم وی پورا کر رہا آں—کیونکہ اس آدمی وچ منکھی-بھاونا دی کتے کوئی چنگیاڑی باقی نئیں رہی اے۔”
سرکاری وکیل بیٹھ گیا پر اک لما سناٹا جاری رہا۔ اک تاں گرمی تے دوجا، ایہہ سبھ سن کے میں حیرانی دے اتھاہ ساگر وچ غوطے لاؤن لگا۔ پردھان ججّ نے ہولی-جہی کھنگھورا مار کے گلا صاف کیتا تے بڑی بجھی-جہی آواز وچ میتھوں پچھیا کہ اس بارے میں تاں کجھ نہیں کہنا؟ میں اٹھیا۔ کیونکہ بولن دی للک من وچ آ گئی سی، اس لئی جو وی منہ وچ آیا بولن لگا کہ عرب نوں مارن دی میری قطعی نیئت نہیں سی۔ اس 'تے ججّ نے کیہا کہ 'عدالت میرے اس سمیں دے بیان دا دھیان رکھیگی۔ پھیر وی کہ تہاڈے وکیل صاحبَ عدالت ساہویں اپنی گلّ کہن، اس توں پہلاں اسیں تہاڈے مونہوں ای ایہہ جاننا چاہانگے کہ اس جرم دے پچھے آخر تہاڈی منشا کی سی؟ اجے تک تاں تہاڈے بچاء دا کوئی سر پیر ای نظر نئیں آ رہا۔'
میں دسنا چاہیا کہ ایہہ سبھ دھپّ تے گرمی کرکے ہویا، پر میں کجھ اجیہی تیزی نال بول گیا کہ شبد اک دوجے توں اگے نکلن دی دوڑ وچ پے گئے۔ ہاں، ایہہ ہوش مینوں ضرور سی کہ جو کجھ میں کہہ رہا ہاں، سنن والیاں نوں نری بکواس لگّ رہا اے۔ میں لوکاں نوں مخول اڈاؤندیاں ہویا تے ہی-ہی ہسدیاں ہویاں وی سنیاں۔
بڑے نراش بھاوَ نال میرے وکیل صاحبَ نے موڈھے چھنڈے۔ حکم ملیا کہ اس واری اوہ عدالت ساہویں اپنی گلّ کہن۔ پر اوہناں نے آ کے صرف اینا ای کیہا کہ بڑا وقت ہو گیا اے، اس لئی سنوائی کلھ شام لئی ملتوی کر دتی جاوے۔ ججّ نے اوہناں دی گلّ منّ لئی۔
اگلے دن مینوں پھیر عدالت لیاندا گیا۔ رکی-گھٹی ہوا نوں بجلی دے پکھے متھی جا رہے سن تے جوری دے لوک ہتھ وچ پھڑے چھوٹے-چھوٹے رنگ-برنگے پکھیاں نوں ہولی-ہولی، اکو چال نال، گھمائی جا رہے سن۔ بچاء دا بھاشن اینا لما سی کہ لگیا اسدا کدی انت نہیں ہووےگا۔ پھیر وی اک جگہ میں کنا 'تے زور دے سنیاں۔ اس سمیں وکیل صاحبَ کہہ رہے سن، “ایہہ صحیح اے کہ میں اک آدمی دی ہتیا کیتی۔” اس طرحاں جتھے میرا ذکر آؤندا اوہ 'میں' دا پریوگ کرکے اپنی اسے لے وچ بولدے رہے۔ مینوں ایہہ سبھ اینا عجیب لگیا کہ سجے پاسے والے سپاہی ولّ جھک کے پچھیا، “ایہہ کی معاملہ اے بھرا؟” پہلاں تاں اسنے جھڑک دتا، “چپّ رہِ۔” پر پھیر سمجھایا، “ایہو قاعدہ اے۔” اس پچھے وی مینوں ایہو اک ادیش لگیا کہ اپنے مقدمے توں جتھوں تیک ہو سکے مینوں دور ای رکھیا جاوے۔ جاں انج کہہ لئیے کہ میری جگہ وکیل نوں رکھ کے خود مینوں تصویر 'چوں کڈھ کے باہر کر دتا جاوے۔ پر خیر، اس سبھ بارے کی سوچنا؟ مینوں تاں خود نوں محسوس ہو رہا سی کہ اس ساری دکھدینی کاروائی توں، اس عدالتی دنیاں توں ہزاراں-لکھاں میل دور ہاں۔
چلو خیر، مینوں اپنے وکیل صاحبَ اینے ودھ کچے تے اناڑی لگّ رہے سن کہ ہاسی آؤندی سی۔ جلدی-جلدی وقتی جوش تے اتریجنا بھریاں دلیلاں دے کے اوہ وی میری 'انتر-آتما' 'تے پہنچ گئے سن۔ پر مینوں صاف لگّ رہا سی کہ اوہناں وچ سرکاری وکیل جنی سیانپ تے تکھپنا نہیں ایں۔
“یور آنر،” اوہ بولے، “میں وی اس آدمی دی انتر-آتما دا ڈونگھیائی نال ادھئن کیتا اے۔ پر اپنے ودوان متر، سرکاری وکیل وانگوں اتھے کچھ نہ ملیا ہووے، اجیہا نئیں...۔ مینوں اتھے بہت کچھ ملیا۔ میں جھوٹھ نئیں کہندا، میں مجرم دے دماغ نوں کھلھی کتاب وانگوں پڑھیا اے۔” تے وکیل صاحبَ نے جو کجھ پڑھیا سی، اوہ ایہہ سی کہ 'میں بڑا ای چنگا نوجوان ہاں۔ درڑھ-چرتر، مالک لئی جان دین والا، خود بھلا-برا سمجھن والا نوکر ہاں۔ سبھ جگہ لوکاں نوں بڑا پیارا ہاں تے دوجیاں دی مصیبت وچ کم آؤنن والا آدمی ہاں۔' اس طرحاں اپنے وکیل صاحبَ انوسار میں نہایت ای کرتوّ پالک پتر سی تے جدوں تیک میتھوں سریا میں اپنی ماں دی سیوا-سنبھال کیتی۔ پر پھیر کافی سوچ-وچار پچھوں اس نتیجے 'تے پہنچیا کہ آشرم وچ بھرتی ہو کے بڈھی ودھیرے سکھ-شانتی نال رہِ سکیگی۔ میرے کول اینے سادھن نہیں سن کہ میں خود ماں دی اس طرحاں نال سار-سنبھال کر سکدا۔ اس جگہ وکیل صاحبَ نے ایہہ وی کیہا کہ 'مان یوگ شریمان جوری، میرے ودوان متر نے جس ڈھنگ نال اس آشرم دا ذکر کیتا اے، اس توں میں حیران-پریشان رہِ گیا۔ اس طرحاں دیاں سنستھاواں دی مہانتا دا ثبوت ای تہانوں چاہیدا ہووے تاں اینا وچار کر لینا کافی ہووےگا کہ سرکار دوارا ای ایہناں سنستھاواں نوں نیتک تے آرتھک اتساہ تے سہائتا ملدی اے۔' میں دیکھیا کہ وکیل صاحبَ نے انتیشٹی دا تاں کدھرے ذکر ای نہیں کیتا۔ لگیا کہ ایہہ کافی مہتوپورن گلّ تاں رہِ گئی اے۔ پر اوہناں دی لمی-چوڑی پینتریبازی، اگنت دناں تے گھنٹیاں وچ میری انتر-آتما نوں لے کے کیتی گئی متھا-پچی تے باقی دیاں گلاں نال میری ایہہ حالت ہو گئی سی کہ دماغ نے کم کرنا چھڈّ دتا سی تے ہریک چیز بھورے-بھوسلے ترل کوہرے وچ کھردی ہوئی نظر آ رہی سی۔
بس، آخری اکو گلّ ای یاد اے۔ وکیل صاحبَ اپنی بکواس کری جا رہے سن۔ ادوں ای اچانک سڑک اتے آئیس کریم والے کنستر دا کھڑکدا سنائی دتا۔ شبداں دے اس جال-پرواہ نوں کٹدی ہوئی تکھی آواز چھن بھر لئی آئی تے من اندرلیاں یاداں دا بنھ ٹٹّ گیا...ایہہ یاداں اس زندگی دیاں سن، جہڑی ہن میری نہیں سی رہی۔ اوہناں دناں دیاں سن، جہناں نے کدی نشچت تے چھوٹے-چھوٹے سکھاں وچ مینوں سکھی رکھیا سی۔ اوہ گرمیاں دے دناں دی اپنتّ تے اتساہ بھری گندھ دیاں لہراں...اوہ میریاں پیاریاں سڑکاں تے اوہ شام وچ بدلدا آسمان۔ میری دے تن دے کپڑے تے اوہ اگنت جھلّ-وللے ٹھہاکے...اوہناں پلاں دا سبھ کجھ میریاں اکھاں ساہویں بھوں رہا سی۔...تے اتھے اس سمیں جو کجھ وی ساہمنے چل رہا سی اوہ اینا نرئرتھ تے بے کار-جیہا لگیا، جویں ملوزوری میرے اتے مڑھیا جا رہا ہووے۔ میرا چتّ گھبراؤن لگا۔ من وچ بس ایہی آ رہا سی کہ جو وی ہووے اس جنجال توں جان چھٹے، تے میں اپنی کوٹھڑی وچ جا کے پے جاواں...لمی تان کے خوب سنواں...ستا رہاں...۔
بڑا دھیماں-مدھم جیہا سنیاں، وکیل صاحبَ آخری وار اپیل کر رہے سن...:
“مان یوگ جوری شریمان، مینوں یقین ایں کہ تسیں چنگے بھلے، گنی تے محنتی نوجوان نوں صرف اس آدھار 'تے پھانسی نئیں دیوگے کہ اک منحوس گھڑی، اسدا اپنے-اپنے 'تے قابو نئیں سی رہا۔ ہن زندگی بھر لئی جس پچھتاوے تے آتم-گلانی دی بھٹھی وچ بھجنا، اسدی قسمت وچ لکھ دتا گیا اے—کی اوہی سزا اس دے لئی کافی نئیں؟ میں بڑے آتم وشواس نال تہاڈے فیصلے دی اڈیک کر رہاں آں، کیونکہ جاندا آں کہ فیصلہ اک ای اے تے اوہ اے لاچاری دی حالت وچ کیتی گئی ہتیا...اک اجیہی پرستھتی وچ کیتا گیا اپرادھ، جس وچ اپرادھ دی گوروتا گھٹّ ہو جاندی اے۔”
عدالت اٹھ گئی۔ وکیل صاحبَ اپنی جگہ آ بیٹھے۔ شکل توں تھکّ کے چور-چور ہوئے لگدے سن۔ اوہناں دے کجھ ساتھیاں نے جا-جا کے اوہناں نال ہتھ ملائے۔ اک نوں کہندے سنیاں، “یار، اج تاں توں جھنڈے گڈّ 'تے!” اک ہور وکیل نے میتھوں وی سمرتھن چاہیا، “بئی، واہ، کمال کر دتا نہ!” میں جھوٹھ-موٹھ ای منّ لیا۔ ورنہ سچائی تاں ایہہ سی کہ میں خود اینا تھکّ گیا سی کہ وکیل صاحبَ نے 'کمال' کیتا جاں نہیں—ایہہ دسن لایق ای نہیں سی رہا۔
اس دوران دن ڈھلن لگا سی تے گرمی اونیں نہیں سی رہی۔ سڑک ولوں سنائی دندیاں کجھ آوازاں توں پتہ لگیا کہ باہر چارے-پاسے شام دی ٹھنڈھک فیل گئی اے۔ اسیں سارے بیٹھے-بیٹھے اڈیک کر رہے سی تے جس گلّ دی اڈیک کر رہے سی، اصل وچ اسدا سنبندھ کسے ہور نال نہیں، میرے تے صرف میرے نال سی۔ میرے بھوکھ نال سی۔ میں کچہری دے کمرے وچ چارے-پاسے نظراں گھما کے دیکھیا۔ ہو-بہو پہلے دن ورگا درش سی—ہلکے کالے سلیٹی سوٹ والے پترکار تے 'چابی-بھری کٹھپتلی' عورت نال اکھاں ملیاں تاں یاد آیا کہ اس ساری سنوائی دے دوران، میں اک واری وی میری نال نظراں ملاؤن دی کوشش نہیں کیتی۔ اسنوں بھلّ گیا ہوواں، انج وی نہیں سی۔ بلکہ من ہور گلاں وچ ای اینا الجھیا رہا سی کہ اسدا خیال ای نہیں سی رہا۔ ہن دیکھیا کہ اوہ سیلیستے تے ریمنڈ دے وچکار بیٹھی سی۔ اسنے مینوں دیکھ کے ہولی-جہی ہتھ ہلایا، جویں کہنا چاہندی ہووے کہ 'تاں آخرکار اوہ چھن آ ای گیا۔' اوہ مسکرا رہی سی، پر مینوں پتہ سی من بڑا دکھی تے چنتت اے۔ پر میرا دل تاں جویں پتھر دا ہو گیا سی۔ جواب وچ میتھوں مسکرایا وی نہ گیا۔
ججّ واپس آپو-اپنیاں کرسیاں اتے آ بیٹھے۔ کسے نے جوریاں دے ساہمنے اک لمی پرشن-مالا پڑھ کے سنائی۔ وچوں-وچوں میں اک ادھا شبد سنیاں—'پہلوں توں سوچ-وچار کے دویشبھاو نال کیتی ہتیا...جوش تے اتیجنا...اپرادھ دی گوروتا گھٹّ کرن والی لاچاری دی حالت...۔' اس واری جوری دے لوک اٹھ کے باہر چلے گئے۔ مینوں پھیر اسے، نال والے، کمرے وچ لے آندا گیا...جتھے پہلوں-پہلوں بیٹھایا گیا سی۔ وکیل صاحبَ ملن آئے۔ بڑیاں گلاں کر رہے سن تے اینی نیڑتا تے اپنتّ دکھا رہے سن، جنی پہلاں کدی نہیں سی دکھائی۔ بھروسہ دوایا کہ سبھ ٹھیک-ٹھاک ہو جاویگا تے صرف کجھ سال دی سزا جاں کالے پانی 'تے ای شنی ٹل جاویگا۔ میں پچھیا، “بالکل بری ہون دی کوئی سمبھاونا اے جاں نئیں؟” بولے، “اجیہی امید تاں نئیں۔ جد تک کوئی قانونی آدھار نہ ہووے یکدم بری ہون دا کوئی سوال نئیں اٹھدا تے قانون دا کوئی نقطہ اوہناں نے جان-بجھّ کے نئیں اٹھایا۔ اس نال بے کار ای جوری دے دماغ وچ پہلاں ای غلط-فہمی بیٹھ جاندی۔” میں اوہناں دا درشٹیکون سمجھ کے گلّ منّ لئی۔ موٹے طور 'تے دیکھن نال مینوں اوہناں دی گلّ صحیح لگی، ورنہ مقدمے بازی تے قانونی اکھاڑ-پچھاڑ دا تاں کوئی انت ای نہیں اے۔ وکیل صاحبَ دسن لگے، “خیر جی، سادھارن ڈھنگ نال جویں اپیل کیتی جاندی اے، تسیں وی اک اپیل کر دینا۔ ورنہ مینوں تاں سولاں آنے وشواس اے کہ فیصلہ تہاڈے ہت وچ ای ہووےگا۔”
اسیں لوک کافی دیر تیک—کہنا چاہیدا اے—پونے گھنٹے نالوں ودھ سماں اڈیکدے رہے۔ تد کتے جا کے اک گھنٹی وجن دی آواز سنائی دتی۔ وکیل صاحبَ ایہہ کہندے ہوئے چلے گئے، “ہن جوریاں دا مکھی جواب پڑھ کے سناویگا۔ اس پچھوں فیصلہ سنن لئی تہانوں بلایا جاویگا۔”
دھڑادھڑ کجھ بوہے کھلھے۔ کجھ لوکاں دے ٹھپٹھپ پوڑیاں اترن دی آواز آئی۔ اوہ لوک نیڑے ای سن جاں دور، ایہہ نہیں پتہ۔ اس پچھوں عدالت دے کمرے وچ کسے دی اک لے وچ بھنک-بھنک کردی آواز سنائی دتی۔
دوبارہ گھنٹی وجی تاں میں پھیر باہرلے کٹہرے وچ آ گیا۔ عدالت دے کمرے دے سناٹے نے مینوں چارے پاسیوں اپنے شکنجے وچ کسیا ہویا سی...تے اس دمگھوٹو سناٹے وچ جدوں میں دیکھیا کہ اوہ نوجوان پترکار پہلی وار میتھوں نظراں چرا رہا اے تاں اک عجیب سنسنی-جہی میرے تن-من وچ دوڑ گئی۔ جس پاسے میری بیٹھی سی، میں ادھر نہیں دیکھ سکیا۔ وقت ای نہیں سی ملیا، کیونکہ ادوں ای پردھان ججّ نے اس قسم دی اپنی لمی-چوڑی بکواس سناؤنی شروع کر دتی کہ 'فرانسیسی جنتا دے ناں 'تے' مینوں کسے 'چوراہے وچ کھڑھا کرکے' میری 'گردن اڈاء دتی جاوے۔'
اس سمیں مینوں لگیا کہ حاضر لوکاں دے چہریاں دا بھاو-ارتھ میں سمجھ رہا ہاں، تے ایہہ بھاوَ سی لگبھگ سنمانبھری ہمدردی دا۔ سپاہی وی میرے نال بڑی نرمی نال وہار کر رہے سن۔ وکیل صاحبَ دا تسلیاں دندا ہتھ میری بانہہ 'تے ٹکیا ہویا سی۔ میرا دماغ اس سمیں بالکل شنّ سی۔ میں یکدم سوچنا بند کر دتا سی۔ ججّ دی آواز پچھدی سنائی دتی، “تسیں کجھ ہور کہنا ایں؟” بند دا بند سوچ کے میں بولیا، “جی نئیں۔” تے تد سپاہی مینوں باہر لے آئے۔

پنج :
میں ہنے-ہنے جیل وچ پادری نوں تیجی واری ملن توں انکار کیتا اے۔ نہ تاں میرے کول اس نال کرن والی کوئی گلّ اے تے نہ گلّ کرن نوں جی ای کردا اے۔ خیر جی، بڑی چھیتی ملاقات تاں ہوویگی ای۔ ایہنیں دنیں تاں میری ساری دلچسپی اکو چیز وچ اے کہ کنج اس ساری مشینری دیاں اکھاں وچ گھٹا پایا جاوے؟ جاننا ایہو چاہندا آں کہ کی اس مان یوگ ہونی وچ کتے کوئی گنجائش، کوئی دراڑ وی ہے جاں نہیں؟
مینوں دوجی کوٹھڑی وچوں ہٹاء دتا گیا اے۔ اتھے چت لیٹ کے آسمان دکھائی دندا اے، کجھ ہور دیکھن وال ہے وی نہیں۔ دن دا مسافر رات دی دشا وچ ودھدا جا رہا اے۔ تے آسمان دے ایہناں بدلدے رنگاں نوں دیکھدیاں-دیکھدیاں سارا سماں لنگھ جاندا اے۔ میں سر دے ہیٹھاں ہتھ رکھ کے اتانہ تکدا رہندا ہاں...تکدا رہندا ہاں، تے اڈیکدا رہندا ہاں...۔
گنجائش جاں دراڑ لبھّ لین دی ایہہ سمسیا بھوت وانگ سر 'تے سوار اے۔ اج کلھ تاں ہر ویلے اکو گلّ ای سوچدا رہندا ہاں کہ کی اس طرحاں دیاں گھٹناواں ہوئیاں ای نہیں کہ موت دی سزا دے قیدی نیاں دی نردئی، اموگھ (خالی نہ جان والا) مشین دے پنجے 'چوں چھٹّ کے، پولیس دے گھیرے نوں توڑ کے، گردن 'تے 'گلوٹن' (ٹوکا) وجن توں پہلاں این سمیں 'تے نوں دو گیاراں ہو گئے ہون؟ میں ای جاندا ہاں کہ کنا پھٹکاریا اے میں اپنے-اپنے نوں کہ سرے-بازار پھانسی لگن دے ویرویاں ولّ میں پہلاں کدی دھیان کیوں نہیں دتا۔ ہمیشہ آدمی نوں اجہیاں گلاں وچ دلچسپی لیندے رہنا چاہیدا اے—کون جانے کس ویلے کیسا موقع آ جاوے! پھانسی دے ورنن میں وی ہوراں وانگ اخباراں وچ پڑھے نے، پر اس وشے دا تکنیکی ورنن کرن والیاں پستکاں وی تاں آخر ہونگیاں ای۔ اوہناں نوں لبھن ولّ میں کدی دھیان ای نہیں دتا۔ کون جانے ایہناں کتاباں وچ مینوں بھجّ نکلن والیاں دیاں کجھ کہانیاں مل جاندیاں! تے جدوں اوہ کہانیاں بچ نکلن والیاں دیاں ہندیاں تاں ضرور ای اوہناں وچ دسیا گیا ہندا کہ کنج اس مشین دے پہیئے اک وار رک گئے سن، کنج گھٹناواں دی مارو دوڑ وچ صرف اک واری—کاش، صرف اک واری—سنیوگ جاں چنگی قسمت نے اجیہا گل کھلا دتا سی کہ سارا نقشہ ای بدل گیا سی۔ بس، مینوں تاں صرف اک اداہرن چاہیدی اے۔ اس طرحاں دی اکلی گھٹنا مینوں کنی وڈی تسلی، کنی مانسک شانتی دے جاندی! باقی رنگ تاں میرے احساس خود ای بھر لیندے۔ اخباراں وچ اکثر لوک 'سماج دے قرضے' دی چرچہ کردے نے۔ کہندے نے کہ اپرادھی نوں تاں ہر حالت وچ قرضہ لاہنا ای چاہیدا اے۔ پر اس طرحاں دیاں ایہہ چرچاواں کدی وی تاں کلپنا نوں نہیں چھونہدیاں۔ نہیں، ایہہ سبھ نہیں۔ میرے لئی تاں بس اکو چیز زندگی-موت دا سوال بن گئی سی کہ کنج اکو جھٹکے، اکو ہلے نال اجیہا کجھ کر دیاں کہ ایہناں لوکاں دا ایہہ خونی منصوبہ دھریا رہِ جاوے۔ چھٹّ بھجن دی اک جنونی مہا-بھگدڑ دی کلپنا وچ ای مینوں امید دی اک کرن دکھائی دندی سی، کون جانے پاسہ ای پلٹ جاوے! اس (آس)! دا جو انت ہونا سی اوہ وی میں چنگی طرحاں جاندا سی—بھجے جاندے نوں کسے سڑک دے موڑ 'تے ڈیگ لیا جاندا تے پٹھّ وچ گولی مار کے بھوگ پا دتا جاندا۔ پر سبھ کجھ مندے ہوئے وی ایہہ 'دوڑ' میری قسمت وچ نہیں سی لکھی ہوئی۔ میں تاں اجیہی چوہیدانی وچ جا پھسیا سی کہ کوئی رستہ ای نظر نہیں سی آؤندا پیا۔ پر لکھ کوششاں دے باو جود ایہہ ہونی میرے گلوں نہیں سی لتھّ رہی۔ اسدا کارن سی۔ وچار کرن 'تے لگدا کہ جس فیصلے دے آدھار 'تے ایہہ ٹکی ہوئی اے، اس وچ تے فیصلہ سنا چکن دے بعد شروع ہون والے اٹل گھٹنا چکر وچالے کوئی انوپات، کوئی سنتلن، ای نہیں سی دکھائی دندا۔ اداہرن وجوں پہلی گلّ تاں ایہہ کہ فیصلہ پنج دی بجائے اٹھ وجے پڑھ کے سنایا گیا۔ دوجی گلّ ایہہ کہ فیصلہ ایہہ نہ ہو کے کجھ ہور وی ہو سکدا سی۔ تیجی گلّ ایہہ کہ ایہہ فیصلہ اوہناں لوکاں نے دتا سی جہڑے باہری کپڑے تاں ہمیشہ اکو-جہے ای پاؤندے نے، پر اندرونی بھیس بدلدے رہندے نے۔ چوتھی گلّ ایہہ کہ فیصلہ 'فرانسیسی جنتا' جہی نراکار تے اسپشٹ-جہی چیز دے ناں 'تے لدیا گیا سی۔ ایہی جے میں ایہہ پچھاں کہ ایہہ کم 'چینی' جاں 'جرمن جنتا' دے ناں 'تے کیوں نہیں کیتا گیا پھیر؟ اس طرحاں ایہہ ساریاں گلاں سن، جہناں نے میری سمجھ انوسار عدالت دے فیصلے دی گمبھیرتا نوں دھو دتا سی۔ چلو خیر، اینا ضرور اے کہ فیصلہ دتے جان دے چھن توں ای اسدے سٹے تے پرتیکریا اینی ٹھوس، سپشٹ تے تکھے روپ وچ ساہمنے آئے کہ میں اوہناں نوں پچھانے بناں نہیں رہا تے ساکار اس روپ وچ دیکھن لگا جویں اس کندھ نوں دیکھدا ہاں، جس نال ڈھوء لائی بیٹھا ہاں۔
جدوں اس طرحاں دے وچار دماغ وچ آ رہے سن تاں پتا جی دی اک کہانی یاد آ گئی۔ میں تاں کدی اوہناں نوں اکھاں نال دیکھیا نہیں، ماں ای سناؤندی ہندی سی۔ ویسے وی ماں دے مونہوں جو کجھ سنیاں اے، اوہناں بارے اوناں ای جاندا ہاں۔ اسے سنے ہوئے وچ اے—اک واری اوہ کسے ہتیارے نوں پھانسی لگدی دیکھن گئے۔ بعد وچ تاں اس بارے سوچ کے ای اوہناں نوں الٹی آ جاندی سی، پر اتھے اوہناں شروع توں اخیر تیک دیکھیا سی تے آؤندے ای بری طرحاں بیمار ہو گئے سن۔ اوہنیں دنیں مینوں پتا جی دی ایہہ گلّ بڑی بیہودی لگدی سی۔ پر ہن سمجھ وچ آیا کہ اوہ گلّ کنی سبھاوک سی۔ کنج اس سمیں ایہہ گلّ میرے دماغ وچ نہیں سی وڑی کہ سرے-عامَ پھانسی لگن نالوں ودھ مہتوپورن گلّ دنیاں وچ ہور کہڑی ہوویگی؟ تے ایہہ کہ جے اک نظر نال دیکھیا جاوے تاں ایہی اک چیز اے، جس وچ آدمی دی سچی دلچسپی ہو سکدی اے۔ تے ترنت میں ایہہ طے کر لیا کہ جے کدی جیل 'چوں چھٹیا تاں جتھے-جتھے وی پھانسی لگیگی ضرور دیکھن جاواںگا۔ پر چھٹن دی اس سمبھاونا بارے سوچنا ای سبھ توں وڈی بے وقوفی سی۔ میں کلپنا کرن لگا جویں مے ستنتر آدمی ہاں تے پولیس دی دوہری لائن دے پچھے یعنی خطرے توں باہر سرکھات جگہ 'تے کھڑھا پھانسی دے درش نوں دیکھ رہا ہاں۔ اس وچار نال ای میرا من آنند تے خوشی نال بھر گیا کہ میں وی تماشہ دیکھن آئے سینکڑے درشکاں وچوں اک ہاں تے نڈر بھاوَ نال گھر جا کے ضرور الٹیاں کر سکدا ہاں۔ پر انج کلپنا دے گھوڑے دیاں لگاماں ڈھلھیاں چھڈن نال کی ہتھ آؤن والا سی؟ شدھ شیخ چلیپنا سی۔ سو کجھ چر بعد ای مینوں کانبا چھڑ پیا۔ کسّ کے چارے پاسے کمبل لپیٹ لیا۔ پر دند اس طرحاں وجع رہے سن کہ رکن دا ناں ای نہیں سی لیندے پئے۔
پھیر وی ایہہ جگّ-جاہر گلّ اے کہ آدمی ہمیشہ عقل مند بنیاں نہیں رہندا۔ شیخ چلی والیاں جو-جو گلاں میں سوچدا ہندا سی، اوہناں وچ اک ایہہ وی سی کہ میں نویں-نویں قانون بنا کے ساریاں سزاواں بدل دیاںگا۔ میرے حساب نال سبھ توں وڈی ضرورت اک گلّ دی سی تے اوہ ایہہ کہ اپرادھی نوں گھٹوگھٹّ اک موقع تاں ضرور ای دتا جانا چاہیدا اے۔ اوہ موقع بھاویں کنا وی مویا-مکیا ہووے۔ پر ہزاراں وچوں اک موقع تاں بچن دا اسنوں ملنا ای چاہیدا اے۔ منّ لؤ کسے دوا جاں دوائی دا مشرن اے، نوں سو نڑھنویں وار 'مریض' دی (میں اپرادھی نوں مریض منّ کے ای چلدا ہاں) دی جان لے سکدا اے—تے اس گلّ نوں 'مریض' وی چنگی طرحاں جاندا اے کہ دوائی کھا کے اوہ جیوندا نہیں بچیگا۔ ہن اس وچ وی کتے نہ کتے، ذرا جنی امید جاں بچ نکلن دے موکی دی سمبھاونا تاں ہے ای۔ پر اس 'گلوٹنبازی' بارے میں نٹھّ کے کافی سوچ وچار کیتی تاں دیکھیا کہ اس وچ تاں موت دی سزا والے آدمی نوں کتے رتی بھر وی کوئی موقع نظر نہیں آؤندا۔ ایہی اسدی سبھ توں وڈی خرابی اے۔ اتھے تاں سبھ کجھ پہلاں ای طے کیتا ہندا اے تے ایہہ منّ کے چلیا جاندا اے کہ بھاویں چند-سورج ٹل جان پر 'مریض' دی موت نہیں ٹل سکدی۔ منّ لؤ کسے واری سنیوگ نال ٹوکا کم نہ کرے تاں جلاد دوبارہ چلاؤنگے۔ اس طرحاں نتیجہ ایہہ نکلیا کہ قدرت دے بھاویں کنا ای خلاف جاندا ہووے، پر مرن والے نوں ایہہ منّ کے ای چلنا چاہیدا اے کہ مشین ٹھیک-ٹھاک کم کر رہی اے تے اس وچ کتے کوئی گڑبڑ نہیں۔ میرے خیال وچ ایہہ اس طریقے دی خامی اے۔ انج دیکھن وچ میری گلّ خاصی وزندار وی اے۔ پر دوجے پکھ توں دیکھیئے تاں اس نال اس طریقے دی نردوش کشلتا ای ظاہر ہندی اے۔ تاں سبھ ملا کے اسیں اس نتیجے 'تے پہنچے کہ پھانسی لگن والے آدمی نوں اپنے مرن وچ مانسک روپ وچ سہیوگ دینا ای چاہیدا اے تے اسدا 'ہت' اسے گلّ وچ اے کہ پھانسی دی ایہہ ساری کریا بناں کسے روک-رکاوٹ توں پوری ہو جاوے۔ دوجی گلّ مینوں ایہہ سویکار کرنی پئی کہ اجے تیک اس بارے وچ میری جانکاری بڑیاں غلط-ملط گلاں نال بھری ہوئی سی۔ کارن نہیں جاندا پر میں تاں ہمیشہ ایہی سوچدا ہندا سی کہ پہلاں پوڑی راہیں مچان 'تے چڑھا دندے نے، پھیر اتھے 'گلوٹٹ' نال گلا کٹّ دتا جاندا اے۔ 1789 دی راج-کرانتی بارے میں سکول وچ جو کجھ پڑھیا سی تے جہڑے چتر دیکھے سی، شاید اسے آدھار 'تے ایہہ خیال من نوں جچ گیا سی۔ پھیر اک دن سویرے-سویرے مینوں اک تصویر دا چیتا آیا۔ اک اخبار نے کسے پرسدھ اپرادھی نوں پھانسی لگن موقعے دا تصویراں سمیت لیکھ چھاپیا سی، اس وچ ایہہ تصویر وی چھاپی سی۔ اتھے تاں ٹوکے والی مشین زمین 'تے ای کھڑی سی تے جنی چوڑی میں سوچی سی، اس نالوں کافی گھٹّ چوڑی سی۔ مینوں تاں مشین وچ وی اجیہی کوئی خاص گلّ نہیں سی لگی۔ ایہہ دیکھ کے وی مینوں بڑا عجیب-جیہا لگیا کہ اج تیک اس مشین دا مینوں خیال کیوں نہیں سی آیا۔ اس تصویر وچ جس چیز نے سبھ توں ودھ میرا دھیان کھچیا، اوہ سی ٹوکے والی مشین دی صاف-ستھری شکل۔ اسدی چمک تے بناوٹ دی صفائی دیکھ کے کسے وگیانک پریوگشالا دی یاد آؤندی سی۔ آدمی جس بارے کجھ نہیں جاندا، اسنوں خوب ودھاء-چڑاء کے سوچدا اے۔ پر اس سمیں مینوں مننا پیا کہ گلوٹن نال گردن وڈھنا تاں بڑا ای آسان تے سدھا اے۔ جس تل تے آدمی کھڑھا ہندا اے، اسے 'تے مشین ہندی اے تے اوہ مشین ولّ انج قدم ودھاؤندا اے جویں اپنے کسے جان-پچھان والے نوں ملن جا رہا ہووے۔ پر اک طرحاں نال ایہہ گناہ-بیلزت ای اے۔ مچان 'تے چڑھنا، بھاوَ دنیاں نوں ہیٹھاں چھڈّ کے اچا اٹھنا—کلپنا نوں کجھ تاں سہارا دندا ای اے۔ تے اتھے؟ اتھے تاں لے دے کے مشین ای سبھ اتے چھائی رہندی اے۔ ہلکی-جہی شرم، پر بے حدّ ہشیاری نال اپرادھی نوں پھڑھیا تے بڑی صفائی نال اسدی گردن لاہ دتی۔
اگلی سویر دا چڑھنا تے میری اپیل، ایہہ دو گلاں ہور سی جہناں دا خیال ہمیشہ میرے دماغ 'تے چھایا رہندا سی۔ انج کوشش میں بڑی کردا سی کہ اپنے من نوں ایہناں وچاراں توں لامبھے رکھاں۔ چتّ لیٹ جاندا تے من نوں گھیر-گھور کے آکاش دا ادھئن کرن وچ الجھائی رکھدا۔ چانن ہرا ہون لگدا تاں سمجھ لیندا ہن رات ہوویگی۔ وچاراں دے پرواہ نوں ٹھلی رکھن لئی دوجا کم میں اپنے دل دی دھڑکن سنن دا کردا۔ سوچیا ای نہیں سی کہ اینے دن-رات میری چھاتی وچ چلدی رہن والی ایہہ نازک-ملوک دھڑکن اچانک کسے دن بند وی ہو جاوے گی۔ کلپنا کدی میرے سبھا دا مکھ گن نہیں رہی، پھیر وی میں دیکھ لین دی کوشش کردا کہ اک دن جدوں میرے دل دی ایہہ دھڑکن دماغ نوں لہراں-ترنگاں بھیجنیاں بند کر دویگی، ادوں مینوں کنج لگیگا! دماغ کم ای نہیں سی کردا۔ اتھے تاں اگلے پہُ-پھٹالا تے اپنی اپیل چھائی ہندی تے ادوں ایہہ منّ کے میں ہتھیار سٹّ دندا کہ وچار-پرواہ نوں قدرتی مارگ توں زبردستی ہٹاؤن دی کوشش کرنا سراسر بے وقوفی اے۔
اینا مینوں پتہ سی کہ بلاوہ ہمیشہ سویرے-سوکھتے ای آؤندا اے، اس لئی ساری رات سچ مچّ پہُ-پھٹالے دی اڈیک وچ جاگدیاں ای بیتدی۔ مینوں ایہہ قطعی چنگا نہیں سی لگدا کہ اچانک کوئی گلّ ہووے تے میں بوندل-بھنوتر جاواں۔ چاہندا ہاں میرے نال کجھ وی کیوں نہ ہووے، میں ہمیشہ قمر-کسی تیار کھڑھا ملاں۔ اس لئی دنے ماڑی-موٹی جھپکی لین تے ساری رات جاگ کے کالے آسمانی گمبد وچ پہُ-پھٹالے توں پہلاں دے آثار لبھن دی عادت پا لئی سی۔ سبھ نالوں ودھ دکھدائی سماں میرے لئی رات دا اوہ دھندلا، انشچت پہر ہندا سی، جدوں کیہا جاندا اے، بلاؤن لئی آؤندے نے۔ اک واری تاں میں ادھی رات نوں ای کنّ کھڑے کرکے باہرلی بڑک لین لگّ پیا سی۔ میرے کناں نے اینے طرحاں دیاں آوازاں، اینیاں مدھم آہٹاں شاید اس توں پہلاں کدی نہیں سی سنیاں، جنیاں ہن سنن لگّ پئے نے۔ پر ایناں کہانگا کہ اس معاملے وچ غنیمت ایہو رہی کہ اس دوران میں کدی کسے دے قدماں دی پیڑچال نہیں سنی۔ ماں کہندی ہندی سی کہ آدمی کسے وی وڈی توں وڈی مصیبت وچ کیوں نہ ہووے، اسدا من سہارے دے لئی سکھ دی کوئی نہ کوئی ڈھوئی لبھّ ای لیندا اے۔ روز سویرے-سوکھتے ای جدوں آسمان روشنی نال جگمگاؤن لگدا تے میرے کمرے وچ چانن دا ہڑ آ جاندا، اس چھن مینوں اسدی گلّ صحیح لگن لگدی، کیونکہ اس سمیں کسے دے وی قدماں دا کھڑاک سنائی دے سکدا سی تے ہر پل مینوں لگدا سی کہ ہنے میرا دل چور-چور ہو جاویگا۔ پتہ وی کھڑکدا تاں میں دوڑ کے دروازے دے ٹھنڈے-ٹھنڈے کھردرے کاٹھ نال کنّ لا کے سنن لگدا کہ کوئی آ رہا اے کہ؟ تے اس آہٹ اینے دھیان نال سندا کہ کتے وانگ کاہلی-کاہلی وگدے، کھرر-کھرر کردے اپنے ای ساہ سنائی دین لگدے۔ پر جویں-تویں آخر اوہ سماں وی بیت جاندا، میری چھاتی پاٹنوں بچ جاندی تے مینوں ساہ لین لئی پھیر چووی گھنٹے دا سماں مل جاندا۔
ہن باقی سارا دن دماغ وچ اپیل دی گلّ گھمدی رہندی۔ جو کجھ ہتھ وچ سی، اسنوں دیکھدیاں ہویاں، اسے وچوں، ودھ توں ودھ امید دلاسہ نچوڑ لین دی نیئت نال میں اک ترکیب ہور سوچ لئی۔ میں پہلاں ماڑے توں ماڑے سٹے بارے سوچ لیندا پھیر اگے ودھدا، جویں—منّ لؤ، میری اپیل خارج ہو گئی اے، یعنی ہن تاں مرن دے سوائے کوئی ہور چارہ ای نہیں۔ بھاوَ ہورناں توں پہلاں بوریا-بسترا سمیٹنا پویگا۔ ایہی میں من ای من اپنے-اپنے نوں چتاونی دندا، 'پر ایہہ تاں بچہ-بچہ جاندا اے کہ زندگی جیون دے قابیل نئیں۔' تے ادوں میں ذرا اتانہ اٹھ کے دیکھدا تاں لگدا کہ آدمی تیہہ دا مرے جاں ستراں دا ہو کے مرے، اس نال کی فرق پیندا اے؟ ہور عورتاں-مرداں تاں رہنگے ای—دنیاں جویں چلدی اے، چلدی رہیگی۔ دوجا، مراں اج جاں اج توں چار سال بعد—مرنا تاں اک دن ہے ای۔ پر پتہ نہیں کیوں اس طرحاں دے چنتن نال جنی شانتی ملنی چاہیدی سی، اونیں نہیں سی ملدی۔ زندگی دے جنے سال جیوں تے بھوگ کے کٹنے نے، اوہناں دا خیال ای دل وچ ہوک پیدا کر دندا سی۔ خیر، اس 'تے تاں میں من نوں ترک-وترک کرکے سمجھا لیندا—سوچدا، منّ لؤ اک دن میری عمر پوری ہو گئی تے موت نے مینوں چارے پاسیوں گھیر لیا...ادوں کی ہووےگا؟ اچھا، جدوں ایہی طے اے کہ موت توں کوئی چھٹکارا نہیں تاں پھیر موت دا روپ بھاویں کوئی وی ہووے—سٹہ تاں اوہی ہندا اے۔ جو ہووے، مینوں اپنی اپیل دے خارج ہو جان بارے سنن لئی ہر طرحاں تیار رہنا چاہیدا اے۔ پر اس 'جو ہووے' تیک پہنچن دی ترک-پرنالی نوں رستے وچ ای بھنگ نہ ہون دینا، کوئی آسان کم نہیں سی۔
اس طرحاں جدوں ایہناں ساریاں ستھتیاں لئی من نوں تیار کردا ہویا میں اس جگہ آ پہنچدا ادوں کتے جا کے اپنا ایہہ 'ادھیکار' مندا، یعنی من نوں اینی چھوٹ دندا کہ ہن دوجی گلّ 'تے وچار کر لیا جاوے کہ اچھا منّ لؤ میری اپیل منّ لئی گئی۔ اس سمیں تن من وچ جہڑا آنند تے سکھ دا پھوارا فٹّ پویگا، اکھاں 'چوں اتھرو وہن لگنگے—اس سبھ نوں سنبھال سکنا وی تاں اک مصیبت ہوویگی۔ پر بھاویں جو وی ہوئے، پسلیاں نوں توڑ کے باہر آؤندے دل اتے قابو رکھن، بے قابو ہندے من نوں سمبھالن دا کم تاں کرنا ای پویگا۔ کیونکہ اپیل منّ لؤ منجور وی ہو جاوے—پھیر وی اس طرحاں دی سمبھاونا تیک آؤن لئی وچاراں نوں ترتیب-بدھّ تاں کرنا ای چاہیدا اے—ورنہ اپیل خارج ہو جان والی پہلی ترک-پرنالی دے ساہویں اس امید دا آدھار بڑا ای لٹر لگیگا۔ اس طرحاں جدوں اس طرحاں من نوں سمجھا لیندا ادوں کتے جا کے من نوں شانتی ملدی۔ شانتی ملدی—ایہی غنیمت سی۔
اک واری پھیر جدوں میں پادری نوں ملن توں انکار کیتا سی—اوہ اسے سبھ ادھیڑ-بن دا سماں سی۔ میں پیا-پیا دیکھ رہا سی کہ سارے آسمان وچ نرم-نرم سنہری پیراں دے پنجے فیلا کے گرمیاں دی ٹھنڈھی شام اتردی آ رہی اے۔ میری اپیل خارج ہو چکی سی تے مینوں انج لگّ رہا سی منّ لؤ میریاں نساں وچ دوڑدے خون دی گتی بڑی دھیمی ہو گئی اے۔ نہیں، میں کسے پادری-وادری نوں نہیں ملنا۔...پتہ نہیں کنے دن ہو گئے، میں کدی میری بارے کجھ نہیں سوچیا، سو ہن پتہ نہیں کیوں میری دیاں گلاں چیتے کرنیاں شروع کر دتیاں۔ یگ بتی گئے—اسدی کوئی چٹھی نہیں آئی۔ کون جانے موت دی سزا والے آدمی دی پریمکا بنی رہنا اس لئی وی اسیہہ ہو گیا ہووے...جاں ہو سکدا اے بیمار ای پے گئی ہووے۔ دنیاں وچ آخر اس طرحاں دیاں گلاں وی ہو جاندیاں نے۔ پر مینوں پتہ لگے تاں کنج لگے؟ ساڈے دوواں دے سریراں نوں چھڈّ کے وچکار کوئی اجیہا سوتر وی تاں نہیں ایں جہڑا دوواں نوں اک دوجے دی یاد دواؤندا رہے—سو دوویں سریر ہن الگّ-الگّ ہو گئے نے۔ ہن منّ لؤ، اوہ مر ای گئی ہووے تاں اسدی یاد نوں اتے لواں جاں ہیٹھ وچھاواں؟ مری کڑی وچ مینوں کی دلچسپی ہوویگی؟ اپنا اس ترھا سوچنا، مینوں بہتا اسبھاوک وی نہیں سی لگدا۔ آخر میں اپنے بارے وی تاں سوچدا ای سی کہ مردیاں ای لوک مینوں بھلّ-بھلّ جانگے۔ میں تاں ایہہ وی نہیں کہندا کہ اس گلّ نوں ہضم کر سکنا مشکل ہو جاویگا۔ دنیاں وچ اجیہی کہڑی چیز اے، جسدا آدمی کدی نہ کدی عادی نہیں ہو جاندا؟
اتھوں تیک پہنچیا سی کہ پادری نے بناں کوئی کھڑاک، آہٹ جاں آواز کیتے اندر پرویش کیتا۔ دیکھ کے میں تربک گیا۔ مینوں انج تربک کے اٹھدیاں دیکھ کے ای اوہ یکدم بولیا، “گھبراؤ نہ، میں آیا آں۔” میں دسیا کہ اسدے آؤن دا سماں سویرے ہور ہندا اے تے اوہ موقع کافی خطرناک منیاں جاندا اے۔ پادری اس 'تے بولیا کہ اوہ تاں انج ای دوستانہ طور 'تے آ گیا اے۔ اسدے آؤن تے اپیل خارج ہون والی گلّ دا آپو وچ کوئی سنبندھ نہیں...تے اوہ تاں میری اپیل بارے کجھ جاندا وی نہیں۔ ایناں دسّ کے اوہ میرے سون والے تخت اتے ای بیٹھ گیا تے مینوں وی اپنے کول ای بیٹھ جان لئی کیہا۔ مینوں آدمی شکل توں کافی نرم دے خوشمجاز لگا۔ حالانکہ من وچ اسدے خلاف کجھ وی نہیں سی، پھیر وی میں منع کر دتا۔
پہلاں تاں اوہ گوڈیاں 'تے کہنیاں رکھی، ہتھاں نوں اکٹکّ دیکھدا بتّ وانگ بیٹھا رہا۔ ہتھ بڑے پتلے پتلے تے ستے-ستے جہے سن، پر کافی مضبوط سن۔ اوہناں نوں دیکھ کے مینوں دو چھوٹے-چھوٹے پھرتیلے جانوراں دا خیال آیا۔ پھیر اوہ آپس وچ دوویں ہتھیلیاں رگڑن لگا۔ پر جویں دا تویں بیٹھا رہا، اتھوں تیک کہ کجھ چر لئی میں بھلّ ای گیا کہ اوہ اتھے بیٹھا اے۔
اخیر جھٹکے نال سر چکّ کے اسنے میریاں اکھاں وچ اکھاں پا کے دیکھیا۔ پچھیا، “مینوں ملن کیوں نئیں آؤن دینا چاہندے سوں؟”
میں دسّ دتا کہ میں ایشور نوں نہیں مندا۔
“سچ مچّ، تہانوں پکا وشواس اے؟”
میں بولیا، “اس بارے سر کھپاؤن دا مینوں کوئی سار نظر نئیں آؤندا۔ اس لئی ایشور نوں مناں جاں نہ مناں، ایہہ سوال میرے لئی بے کار اے۔”
اس پچھوں دوویں ہتھ پٹاں اتے رکھدے ہوئے اسنے پچھے کندھ نال ڈھوء لا لیا۔ پھیر اس طرحاں بولیا جویں مینوں نہ کہہ کے کسے ہور نوں کہہ رہا ہووے کہ اک گلّ اسنے اکثر ای دیکھی اے۔ اصلیت وچ جدوں کسے آدمی دا کسے گلّ 'چ وشواس نہیں ہندا، ادوں وی اسنوں انج لگدا اے جویں اس 'چ اسدا پکا وشواس اے۔ اسدی اس گلّ 'تے وی جدوں میں کجھ نہ بولیا تاں اسنے میرے ولّ دیکھ کے پچھیا، “تسیں ایہہ نئیں مندے؟”
میں کیہا کہ ہو سکدا اے انج ہندا ہووے، پر میں تاں اپنی بارے جاندا ہاں۔ ہو سکدا اے میں ایہہ گلّ نہ جاندا ہوواں کہ میری دلچسپی کس چیز وچ اے، پر ایہہ میں ضرور جاندا ہاں کہ کس چیز وچّ میری قطعی دلچسپی نہیں۔
اسنے نظراں دوجے پاسے پھیر لئیاں، پر بناں آسن بدلے پچھیا کہ کی میرے انج کہن پچھے بے حدّ نراشا تے بے بسی محسوس کرن دی بھاونا تاں نہیں ایں؟ میں اسنوں سمجھایا کہ بے بسی تے نراشا تاں میں قطعی محسوس نہیں کردا، ہاں ڈر ضرور لگدا اے، سو ایہہ بڑا سبھاوک اے۔
“تد تاں اس حالت وچ،” اسنے درڑھ آواز وچ کیہا، “صرف ایشور ای تہانوں بچاء سکدا اے۔ تہاڈی اوستھا والے جنے لوک میں دیکھے نے، اوہ سبھ دکھ سمیں ایشور دی شرن وچ ای آئے نے۔”
میں جواب دتا، “اوہناں نوں من آئی کرن دی چھوٹ اے۔ خیر جی، میں کسے توں بل-چھل نئیں لینا۔ تے جس چیز وچ میری دلچسپی ای نئیں...اس وچ دلچسپی لین لئی میرے کول فرصت وی نئیں۔”
ہرکھ وسّ اسنے دوویں ہتھ چھنڈے تے سدھا بیٹھ کے اپنے لبادے دیاں سلوٹاں ٹھیک کرن لگا۔ جدوں ٹھیک کر چکیا تاں مینوں 'دوست-دوست' کہہ کے پھیر بولنا شروع کر دتا۔ دسن لگا کہ کتے میں ایہہ نہ سمجھن لگاں کہ مینوں سزائے موت ملی اے، اس لئی اوہ اس طرحاں دیاں گلاں کر رہا اے۔ نہیں، بلکہ اسدا تاں ایہہ یقین اے کہ دھرتی 'تے رہن والے ہر سخش نوں سزائے-موت ملی ہوئی اے۔
اتھے میں اسنوں ٹوک دتا، 'اک تاں میری تے 'ہر سخش' دی گلّ اکو نئیں، دوجا، جے ہر سخش نوں سزائے-موت ملی ہوئی اے تاں اسدا مینوں کی بھاء؟'
اسنے سر ہلا کے میری گلّ منی تے کیہا، “اچھا، ہو سکدا اے، تہانوں اسدا کوئی بھاء نہ ہووے، منّ لؤ تسیں اج نہ مروں تاں کسے نہ کسے دن تاں مرونگے ای۔ ایہہ سوال ادوں وی اٹھیگا۔ اس ویلے تسیں اس بھیانک چھن دا ساہمنا کنج کروگے؟”
میں بولیا کہ جویں اس سمیں کر رہا ہاں، این اویں ای اس سمیں کراں گا۔
اس 'تے اوہ اٹھ کے کھڑھا ہو گیا تے میریاں اکھاں وچ اکھاں پا کے دیکھن لگا۔ اس چالاکی نوں میں چنگی طرحاں جاندا ہاں۔ میں خود سیلیستے تے امانئل 'تے اسدا پریوگ کرکے اسدا مزہ لیندا ہندا سی۔ دس وچوں نوں واری لوک جھجک کے نظراں چراؤن لگّ پیندے نے۔ میں تاڑ گیا کہ پادری اس کھوج وچ ماہر اے، اسدیاں نگاہاں وچ کتے کمی نہیں۔ اسنے درڑھ تے سپاٹ آواز وچ پچھیا، “تہانوں کدھرے آس دی کرن نئیں دکھائی دندی؟ سچ مچّ تہاڈا ایہی وچار اے کہ مرن پچھوں آدمی بس مر جاندا اے—بعد وچ کچھ نئیں رہندا؟”
میں بولیا ، “ہاں۔”
اسنے اکھاں جھکا لئیاں تے پھیر بیٹھ گیا۔ کہن لگا، “سچ مچّ مینوں تہاڈے 'تے بڑا ترس آؤندا اے۔ جویں تسیں سوچدے او، اس طرحاں سوچ کے تاں آدمی دا جیونا محال اے۔”
ہن مینوں پادری دیاں گلاں توں اکیواں ہون لگا سی۔ چھوٹے-جہے جھروکھے دے ہیٹھ موڈھا ٹکائی میں دوجے پاسے دیکھدا رہا—سنیاں ای نہیں کہ اوہ کی-کی کہی جا رہا اے۔ ادوں ای لگیا کہ اوہ مینوں پھیر کجھ پچھ رہا اے۔ اس واری اسدی آواز بڑی کمزور تے کمبدی-جہی سی۔ لگیا، اوہ سچ مچّ دکھی ہو گیا اے۔ میں کجھ ودھیرے دھیان نال اسدیاں گلاں سنن لگا۔
اوہ کہہ رہا سی کہ اسنوں پکا وشواس اے کہ میری اپیل منّ لئی جاوے گی، پر اپرادھ دا جہڑا بوجھ میری چھاتی 'تے لدّ دتا گیا اے، اس توں تاں مکت ہونا ای پویگا۔ اسدے وچار وچ آدمی دا نیاں کوئی نیاں نہیں ایں، اصلی نیاں تاں ایشور ای کردا اے۔ اسے دا مہتو اے۔ میں دسیا کہ سزائے-موت تاں مینوں آدمی نے ای دتی اے۔ “ہاں، میں منیاں، تسیں ٹھیک کہہ رہے اوں۔ پر کی اس نال تہاڈے پاپ دا نبٹارا ہو جاویگا؟” ادوں میں دسیا کہ مینوں تاں کسے 'پاپ' دا پتہ ای نہیں۔ ہاں، میں تاں اینا جاندا ہاں کہ مینوں فوجداری دے معاملے 'چ مجرم قرار دتا گیا۔ سو سزا وی اس اپرادھ دی بھگت رہا ہاں۔ بس، اس نالوں ودھ امید کرن دا کسے نوں کوئی حق نہیں۔
اوہ یکدم اٹھ کے کھڑھا ہو گیا۔ ہن میں دیکھیا کہ اس کوٹھڑی وچ ہلن-جلن لایق اینی ای جگہ اے کہ آدمی بس جاں تاں بیٹھ جاوے جاں کھڑھا رہے۔ اوہ میرے ولّ ذرا جنا ودھیا تے اس طرحاں رک گیا جویں کول آؤن دی ہمت نہ ہو رہی ہووے۔ میں ہیٹھاں فرش اتے نگاہاں ٹکائیاں ہوئیاں سن۔ اوہ سلاخاں دے پار آسمان ولّ دیکھن لگا۔
پھیر بڑی ای گمبھیر آواز وچ بولیا، “نئیں بیٹا، ایہہ تہاڈی بھلّ اے۔ تہاتھوں اک امید ہور وی کیتی جا سکدی اے۔ تے شاید، ضرور ای کیتی جاوے گی۔”
“کی مطلب؟”
“تہاتھوں کسے دے درشن کرن دی امید کیتی جا سکدی اے...۔”
“کس دے درشن کرن دی امید؟”
اس 'تے پادری نے ہولی-ہولی میری کوٹھڑی وچ چارے-پاسے نگاہ گھمائی۔ اس واری جدوں اوہ بولیا تاں اس دی آواز دی کمبنی توں میں تربکیا۔ اوہ کہہ رہا سی—
“ایہہ پتھراں دیاں کندھاں...میں ایہناں دے کن-کن نوں جاندا آں۔ ایہہ پتھراں دیاں کندھاں...آدمی دے ہؤکے-سسکیاں دے پیڑ-پرچے احساس اتے چنیاں گئیاں نے۔ جدوں-جدوں ایہناں نوں دیکھداں، میرا تن-من اپنے-اپنے کمب کے رومانچت ہو اٹھدا اے، جھنجھنا جاندا اے۔ پر وشواس کرنا، میں تینوں اپنی انتر-آتما دی گلّ دسّ رہا ہاں۔ ایہہ وی میتھوں نئی لکیا ہویا کہ ایہناں کندھاں دی مٹمیلی ستہِ اتے تیرے ورگے انیکاں دکھیارے تے پاتکی پرانیاں نے اکثر ای اس الوکک مکھ-منڈل نوں ابھردے تے روپ گرہن کردے دیکھیا اے۔ میں اسے مکھ-منڈل دی گلّ کر رہاں...توں اسے دے درشن کرینگا...۔”
پہلاں تاں اسدی اس گلّ نال میرا آسن ڈولن لگا۔ پر پھیر میں اسنوں دسیا کہ میں مہینیاں دا ایہناں کندھاں نوں گھور رہا ہاں تے جنی چنگی طرحاں ایہناں دا سیانو ہو گیا ہاں، اوناں شاید دنیاں وچ کسے دا جاں اس وچلی کسے وی چیز دا سیانو نہیں ہاں۔ ہاں، اک چہرے نوں شاید کدی ضرور ایہناں کندھاں وچ لبھن دی کوشش کردا ہندا سی، پر اوہ چہرہ تاں اچھاواں-کامناواں دے ویگ نال پیدا ہوئی سنہری دھپّ ورگا—میری دا چہرہ سی۔ قسمت وچ نہیں سی، سو نہیں دیکھ سکیا۔ ہن کوشش وی چھڈّ دتی۔ واکئیّ، ایہناں اتے میں کدی کسے چیز نوں ابھردے جاں بقول اسدے، 'روپ گرہن کردے' نہیں دیکھیا۔
پادری بڑیاں ڈونگھیاں نظراں نال میرے ولّ اکٹکّ دیکھدا رہا۔ میں کندھ نال ڈھوء لائی ہوئی سی تے روشنی متھے 'تے پے رہی سی۔ اوہ منہ ای منہ وچ پتہ نہیں کی بڑبڑ کر رہا سی۔ پھیر اچانک اسنے پچھ لیا، “تینوں چمّ لواں نہ؟” میں جواب دتا ، “جی نئیں...” سن کے اوہ گھمیاں تے کندھ کول آ گیا۔ پھیر کندھ اتے ہولی-ہولی ہتھ پھیردا ہویا پچھن لگا، “سچ مچّ، ایہناں بھوتک پدارتھاں نال تینوں اینا موہ اے؟”
میں کوئی جواب نہیں دتا۔
اوہ کافی دیر تیک میرے ولّ دیکھدا رہا۔ میں نظراں بچاؤندا رہا۔ اسدا اتھے ہونا ہن مینوں تکلیف دے رہا سی تے بڑا اسیہہ ہندا جا رہا سی—تے میں اسنوں کہن ای لگا سی کہ 'تسیں ہن تشریف لے جاؤ۔ مینوں بخشو،' کہ اچانک اوہ جھٹکے نال میرے ولّ بھوں پیا تے تکھی، روہیلی آواز وچ بولیا، “نئیں...نئیں...مینوں وشواس نہیں آؤندا پیا۔ میں خوب جاندا آں کہ اکثر تیرے من وچ پنر-جنم دی کامنا ہوئی اے۔”
“ضرور کامنا ہوئی اے۔” میں کیہا، “کدی-کدی ہر آدمی دے من وچ اجیہی کامنا جاگدی اے۔ پر اس توں کجھ سدھ نئیں ہندا۔ ویسے آدمی دھن وان ہون دی کامنا کردا اے، سپیڈ نال تیرن دی کامنا کردا اے جاں ہور وی سڈول چہرے دی کامنا کردا اے—ٹھیک اسے طرحاں دی کامنا ایہہ وی اے۔” میں اسے روء وچ کجھ ہور بولدا کہ اسنے وچکار ای سوال کیتا کہ مرن پچھوں میں کس طرحاں دے جیون دی کامنا کردا ہاں؟
میں اک طرحاں نال دہاڑ کے ای کیہا، “اجیہے جیون دی، جتھے اس دھرتی دے جیون دی یاد سلامت رہے۔ بس، مینوں ہور کجھ نئیں چاہیدا۔” تے اس گلّ دے نال اکو ساہ وچ میں ایہہ وی کہہ دتا، “بس، ہن تہاڈے ستسنگ نال میرا ڈھڈّ بھر گیا۔”
پر لگیا کہ اسنے تاں 'ایشور' دے وشے اتے کجھ ہور پروچن وی کرنے سن۔ میں یکدم اسدے کول جا پہنچیا تے آخری وار سمجھاؤن دی کوشش کرن لگا کہ میرے کول ہن سماں نہیں اے تے جہڑا تھوڑھا-بہت سماں ہے وی، اسنوں میں ایشور-ویشور لئی برباد نہیں کرنا چاہندا۔
ہن اسنے گلّ بدلن دی کوشش کیتی۔ پچھیا کہ ایہہ دیکھ کے وی کہ اوہ پادری اے، میں اسنوں 'پھادر' کہہ کے کیوں نہیں بلایا؟ اس 'تے تاں میں ہور وی ہرکھ گیا۔ کیہا، “توں میرا 'پھادر' کنج ہو گیا؟ الٹا توں تاں دشمناں نال ملیا ہویا ایں۔”
اوہ میرے موڈھے 'تے ہتھ رکھ کے بولیا، “نئیں-نئیں بیٹا، میں تاں تیرے پاسے ای آں۔ توں سمجھدا ای نئیں تاں میں کی کراں؟ تیرا دل پتھراء گیا اے۔ خیر، میں تیری آتما دی شانتی لئی پرارتھنا کراں گا۔”
تے اسدا اینا کہنا سی کہ یکدم ای مینوں پتہ نہیں کی ہویا کہ مینوں لگیا، میرے اندر بھینکر دھماکہ ہویا اے۔ میں چیکنا-کوکنا، بکنا شروع کر دتا۔ اس اتے انہیواہ گالھاں دی واچھڑ کر دتی تے کہہ دتا کہ اسنوں میرے لئی کوئی پرارتھنا-پرروتھنا کرن دی قطعی لوڑ نہیں۔ “جنی چھیتی ہو سکے اتھوں دفعہ ہو جا۔” جھپٹ کے میں اسدے لبادے دا گلماں جا پھڑیا تے پتہ نہیں کس ہرکھ تے جنونّ وسّ انھاں ہو کے من وچ بھوندیاں کہیاں-انکہیاں ساریاں گلاں اسنوں کہہ دتیاں کہ اسنوں جے اینا ای اٹلّ-اڈول وشواس اے تاں اپنے کول رکھی رکھے۔ اسدیاں ساریاں مانتاواں دا ملّ میرے لئی کانی کوڈی نالوں ودھ نہیں۔ کہن نوں تاں اوہ بھلے ای اپنے-اپنے نوں جیوندا سمجھدا رہے، پر اصل وچ مرے نالوں وی گیا بیتیا اے۔ اسنوں خود اپنے جیون 'تے وشواس نہیں اے۔ اپروں دیکھن نال میرے وچ کجھ وی نہ بچیا ہوئے، ایہہ گلّ ہور اے۔ پر میں اپنے بارے وچ چنگی طرحاں جاندا ہاں کہ میں جیوندا ہاں...گھٹوگھٹّ، اس نالوں ودھیرے وشواس نال جاندا ہاں، اپنی ورتمان زندگی تے موت دا پتہ مینوں اس نالوں لکھ گنا ودھ چنگی طرحاں اے۔ اوہ کی جانے؟ بے شکّ میری پونجی اینی کو اے، پر میرے لئی ایہہ سچائی گھٹوگھٹّ اینی سپشٹ تے ٹھوس تاں اے کہ میں اسنوں چھوہ سکداں، دیکھ سکداں تے اس وچ اسے طرحاں دند گڈّ سکداں، جویں اس سچائی نے میری چیتنا وچ دند گڈے ہوئے نے۔ میں کدی غلطی نہیں کیتی، اج وی صحیح ہاں تے ہمیشہ صحیح رہانگا۔ میں اک خاص ڈھنگ دی زندگی بتائی اے، چاہندا تاں دوجی طرحاں وی بتا سکدا سی۔ میرا ہتھ کسنے پھڑھیا سی؟ جتھے جو ٹھیک سمجھیا اوہی کیتا، اسدے علاوہ کجھ نہیں کیتا، یعنی ہن اسدا مطلب وی صاف کراں؟ مطلب ایہہ ہویا کہ اس سارے سمیں وچ اک-اک دن اج دے اس چھن دی اڈیک کردا رہاں۔ اوہ کلھ ہووے جاں ہور کسے دن، پر میں ہر تڑکے اس چھن دی اڈیک کیتی اے جہڑا میری ساری زندگی دی سارتھکتا، میرے جیون دے رویئے دی سچائی سدھ کر دویگا۔ کسے ہور چیز دا، کسے ہور گلّ دا میری نظر وچ کدی بھورا وی ملّ نہیں رہا، تے کیوں نہیں رہا، اس نوں میں چنگی طرحاں جاندا ہاں۔ پادری خود وی چنگی طرحاں جاندا اے۔ بھوکھ دے ہنیرے-دسحدے ولوں اک عجیب نمھی-نمھی ہٹھی ہوا لگاتار، بناں رکے، میرے ولّ وگدی رہی اے—وہندی رہی اے، آؤن والے ورھیاں دے جھرمٹاں 'چوں چھن-چھن کے میرے سارے جیون دے وستھار اتے۔ پتہ نہیں کنے-کنے کھوٹے آدرشاں دے سکے لوکاں نے مینوں پھڑائے، میں خود وی تاں اوہنیں دنیں اوہو-جہی نقلی تے جھوٹھی زندگی بتائی اے، پر ساہمنے ولوں آؤن والی ہوا دے اس پرواہ نے، جھوٹھے آدرشاں تے نقلی زندگی دا سارا کوڑا-کچرا بہار دتا اے۔ دوجیاں دی موت، ماں دا پیار جاں پادری دے ایشور دی کرپا دی میرے لئی کی گنتی؟ کوئی کیہو-جہی وی زندگی چنے، مینوں کی؟ ایہہ صرف، اک-اجیہا گھڑیا-گھڑایا نزام ایں جہڑا اک مینوں ای نہیں، پادری وانگ میرا بھرا بنن والے لکھاں-لکھاں 'کسمتور' لوکاں نوں 'چھانٹ' لیندا اے تے اس طرحاں اوہ چھانٹے جان لئی مجبور ہندے نے۔ پر دکھانت دیکھو، اسیں سمجھدے ہاں اپنی قسمت دی چون اسیں خود کردے ہاں، زندگی جیون دا فیصلہ اسیں کر رہے ہاں—ایہہ ساریاں گلاں میرے لئی بکواس نے۔ ہاں-ہاں، اوہ خود ای دیکھ لین نہ! ہر جیوندا جاگدا آدمی ایہناں ارتھاں وچ تاں 'قسمت والا' اے۔ دھرتی 'تے صرف اک ورگ دے لوک رہندے نے، 'کسمتور' ورگ دے لوک...تے اک دن سبھ نوں اک سرے توں پھڑھ کے پھانسی تے لٹکا دتا جاویگا...گھبراؤن والی گلّ نہیں، اک دن اسدا وی نمبر آویگا۔ اچھا، جدوں ساریاں دا ایہو حشر ہونا اے تاں اس نال اسنوں کی کہ اس اتے مقدمہ ہتیا دا چلے تے پھانسی اس لئی ہو جاوے کہ ایہہ ماں دی انتیشٹی 'تے رویا نہیں؟ سلامانو دی گھرواری، تے سلامانو دے کتے دا وی ایہو حشر ہووےگا۔ اس نظرئیے نال دیکھو تاں اوہ 'چابی بھری کٹھپتلی' عورت وی اونیں ای اپرادھی اے، جنی میسن دی پیرس والی پتنی، جنی مینوں پتی روپ وچ چاہن والی میری 'اپرادھی' اے۔...سیلیستے، ریمنڈ نالوں لکھ گنا چنگا آدمی اے تاں ہووے، میرے تاں دوویں ای جگری دوست نے۔ میری جے اس سمیں کسے نویں منڈے دے گل وچ باہاں پا کے اسنوں چمّ رہی ہووے، تاں وی مینوں کی؟ بقول اس پادری دے، اسنوں خود وی تاں سزائے-موت ملی ہوئی اے۔ پر اسدی سمجھ وچ کیوں نہیں آؤندا کہ میری بھاوی دی گھاٹی وچوں آؤن والی ایہہ انی ہنیری کی اے، کیسی اے؟...
میں اینے زور-زور دی چیک رہا سی کہ میرا ساہ اکھڑ گیا سی۔ ادوں ای وارڈر لوک دوڑے آئے تے پادری نوں میری گرفت 'چوں چھڈاؤن دی کوشش کرن لگے۔ اک نے میرے مارن لئی ہتھ چکیا ای سی کہ پادری نے سبھ نوں شانت کر دتا تے خود بناں کجھ بولے اکٹکّ میرے ولّ دیکھدا رہا۔ دیکھیا، اسدیاں اکھاں وچ اتھرو نے۔ تے پھیر اوہ پرط کے کوٹھڑی 'چوں باہر نکل گیا۔
اوہ چلا گیا تاں میرا من پھیر شانت ہو گیا۔ پر اس ساری اتیجنا نے مینوں اینا تھکا دتا سی کہ میں گھڑم کرکے اپنے سون والے تخت 'تے آ ڈگیا۔ شاید کافی دیر پیا-پیا ستا رہا۔ ستا وی کافی دیر ای، کیونکہ جدوں اٹھیا تاں این ساہمنے تارے چمک رہے سن۔ کھیتاں-کھلیانا 'چوں آ رہے دھیمے سر تے رات دی ٹھنڈھی-ٹھنڈھی، کھاری-کھاری سونہدی ہوا میریاں پڑپڑیا پلوس رہی سی۔ گرمی دی انیندی رات دی اڈول شانتی سمندر دے جوار وانگ میرے لوں-لوں وچ تیر بھر گئی سی۔ اجے ٹھیک طرحاں پہُ وی نہیں سی پاٹی کہ باہر جہاز دا بھونپو سنائی دتا۔ لوکی اس دنیاں دی یاترا 'تے نکل پئے سن، جس نال میرا ہن کدی کوئی سروکار نہیں سی رہنا۔ پتہ نہیں کنے مہینے بعد اج مینوں شاید پہلی وار ماں دی یاد آؤن لگی۔ لگیا، جویں میں اج سمجھدا ہاں، کیوں اسنے جیون دے انتم پڑا وچ نواں 'ساتھی' چنیاں، کیوں مڑ زندگی دا نواں راگ چھیڑیا...اوہ وی اس آشرم وچ جتھے زندگیاں دی لوء بجھن والی ہندی اے۔...جتھے گو-دھولی دی اداسی، تھکاوٹ بھری شانتی بن کے آؤندی اے۔ موت دے اینا نیڑے آ کے ماں نے وی این اسے طرحاں سوچیا ہووےگا، جویں مکتی دے کھلھے دوار 'تے آدمی زندگی نوں نویں سرے توں شروع کرن دی گلّ سوچدا اے۔ نہیں، اس لئی رون دا کسے نوں کوئی ادھیکار نہیں۔ تے اس چھن مینوں وی لگیا کہ کیوں نہ میں وی اپنی زندگی نوں نویں سرے توں شروع کر لواں؟ لگیا، کرودھ تے جوش دے اس جھکھیڑ نے میرے من دی ساری کالس نوں، کلیش نوں دھو کے صاف تے نرمل کر دتا اے۔ ساریاں اچھاواں تے امیداں جالے میرے من 'توں لاہ سٹے نے۔ اس سمیں، گریہہ-نچھتراں نال جگمگاؤندے ہنیرے آسمان نوں اپلک دیکھدے ہوئے پہلی واری، ہاں...پہلی واری من وچ سنسار دے پرتی سچا بیراگ جاگیا۔ اس بیراگ نوں من نال میچ کے، اسنوں اپنی آتما دا انش محسوس کردیاں ہویاں لگا، جویں مینوں کدی کوئی دکھ نہیں سی ہویا تے اج، اس سمیں وی میں پرم پرسنّ ہاں۔
ہن اس نویں یاترا دوران بہتا اکلا-اکلا محسوس نہ ہووے، اینی درڑہتا پراپت کر لین لئی بس، میری ایہو کامنا سی کہ جس سمیں مینوں پھانسی لگے، اس دن درشکاں کی اگنت بھیڑ میرے چارے-پاسے اکٹھی ہوئی ہووے تے زور-شور دے ہلے-گلے نال مینوں وداع کر رہی ہووے...
(‘L'etranger (The Stranger)’ دے راجیندر یادو ہراں دے ہندی انوواد 'اجنبی' دا پنجابی التھا-مہیندر بیدی، جیتو)

اجنبی (پہلا بھاگ) ایلبیئر کامو
 
 

To veiw this site you must have Unicode fonts. Contact Us

punjabi-kavita.com