چرنجیت سنگھ پنو
Charanjit Singh Pannu

Punjabi Kavita
  

Bakkre Di Joon Charanjit Singh Pannu

بکرے دی جون چرنجیت سنگھ پنو

سویرے گھر توں باہر نکلدے انسپیکٹر جانی دا من ذرا کو گھبرایا۔ اخبار دیاں سرخیاں لٹّ، مار، بینک ڈاکے، قتل عام، پولیس مقابلہ، ایہہ تاں اک رٹین معاملہ بن کے رہِ گئیاں سن۔ گھر توں دفتر، تے دفتر توں گھر، بسّ ایہی دو چار کلومیٹر دا فاصلہ منٹ گن-گن کے لنگھدا سی۔ جہڑی گھڑی لنگھ گئی اوہی سلکھنی، اگے کی ہون والا ہے کسے نوں پتہ نہی سی۔ دفتر پہنچ کے اس نوں خبر ملی کہ ترنتارن تے بھکھیونڈ علاقیاں وچ پھر اس دی ڈیوٹی لگی ہے دوبارا، تے دلی دے حکماں انوسار اس تے جلدی عمل کراؤن دی تاکید کیتی گئی سی۔ تھاں تھاں تے لگیاں پولیس روکاں تے پیر پیر، ٹاہنی ٹاہنی تے لگے کھاڑکوآں دے ڈومنے پل وچ ہی اس دیاں نظراں چو گزر گئے۔ کھاڑکو اس نے سنے تاں سن، اوہناں دے کارنامے تے کرتوتاں جانی ہر روز ٹی وی ریڈیو تے اخباراں راہی بڑا کنّ لا کے سرون کردا سی، پر کھاڑکوآں دی کدے شکل نہیں سی ویکھی اسنے۔ کداں دے ہندے نے، اوہ بے کرکو۔ جہڑے بناں کسے دعا دویت دے اے کے سنتالی دا گھوڑا نپّ کے کئی وسدے رسدے گھراں وچّ لہو دی پرط وچھا دندے ہن۔
جان تلی تے دھر کے محکمے دی دتی چنوتی اس نے ہسّ کے سویکار کر لئی۔ ہور کوئی ادھر جان دا ہیا نہیں سی کردا پر اس نے اپنی رضامندی بھیج دتی۔ ترنتارن پہنچ کے اس دی جان بکھڑ کے تیلا تیلا ہو گئی۔ سنسان گلیاں بازار، بیرونکے چہرے...، کتیاں تے پولیس دی ہرل-ہرل۔ کاغذی کاروائی پاؤن لئی اس نے گھسیٹ پریاں دے شیلر ولّ سکوٹر موڑیا۔ اسدی رہندی کھوہندی قصر وی پوری ہو گئی۔ دفتر دے گیٹ نوں وڈا سارا تالا۔ اوہ بہت چنتاتر ہویا۔ ایہہ شیلر اس دی ٹھاہر سی.... اس دی ہی نہی، ہر چنگے ماڑے افسر دی۔
جگتار سنگھ گھسیٹ پوریا جو اس کارخانے دا مالک سی، ہر اچے نیویں نوں جی آیا کہندا سی۔ شہر دے آسے پاسے دے ہر امیر وزیر دی اس تکّ پہنچ سی۔ شیلر ایسوسی ایشن دا پردھان سی اوہ، تے گھسیٹ پرے پنڈ دا سرپنچ۔ طوطی بولدی سی سارے علاقے وچ اس دی۔ بڑا سوہنا، سنکھا، ملنسار تے ملاپڑے مجاز والا، ہر چھوٹے وڈے دی دید کردا سی۔ بھاؤاں نال وی اسدا یارانہ سی، تے اس نے کئیاں دے کم کرائے سن اوہناں کولوں۔ اپر والے 'گھڑے' ’چوں جس دی پرچی (لاٹری) نکلدی، اس نوں سمن پہنچ جاندے تے پھر اوہ جگتار سنگھ تکّ پہنچ کردے۔ جے کسے دی ودھی ہندی، دانہ پانی باقی ہندا تاں اسدے مادھئم نال فیصلہ ہو جاندا۔ اوہناں دی جان بخشی ہو جاندی۔ اس دا سکوٹر کمب کے رہِ گیا، اوہ آپ کمب کے رہِ گیا، جد اسنے دیکھیا، آئے گئے اجنبیاں دی ٹھاہر تے اج ستھر وشے پئے نے۔ سوچاں وچ ڈبے کرندے تے ہور بھین بھائی رو رو کے لال ہوئیاں اکھاں نال اسنوں ملے۔ اوہناں نوں پتہ سی، جانی دا اس نال کجھ زیادہ ہی موہ سی تے پگّ وٹوی یاری سی۔ اجے اس دی پچھلی پھیری سمیں ہی جگتار نے صلاحَ دتی سی۔
'بھاء جی، تسیں اجیہی کالی بولی ہنیری وچ ادھر دورہ نہ کریا کرو۔ اتھے تاں اوہناں دی سماننتر سرکار بنی ہوئی ہے۔' تے اگوں اس نے ہسّ کے ٹال دتا سی۔
'ایہہ تاں میرا اپنا ہی علاقہ ہے، ایہناں گلیاں دی میں خاک چھانی ہے، اتھے رڑ کھڑ کے جوانی چڑھیا ہاں۔ مانو چاہل دے میلے دے پنگھوڑے میں آپ جھوٹے ہن تاں ہن مینوں ڈر کاہدا؟'
'نہیں، پھر وی اپنے آپ دا بچاء کرنا چاہیدا ہے.... ایہناں نال دوستی وی ماڑی تے دشمنی وی ماڑی، اوہ کسے دا لحاظ نہی کردے۔ ایہہ کسے دے متّ نہیں۔' تے اج اس ہوراں نوں متاں دین والے نوں، بھاؤ گڈی چڑھا گئے نے، دھر دی گڈی۔ اسدا من بجھ گیا، حوصلے دے تھم پست ہو گئے۔ جے اس دا ایہہ حالَ ہویا ہے تاں اوہ آپ کس دا پانی ہار ہے ؟ کوئی وی سورکھیت نہی اتھے، کوئی وی تھاں خطرے توں خالی نہیں۔
ایہو جہے غمغین موسم وچ کسے ادارے وچ سرکاری کم لئی جانا کنی مورکھتا والی گلّ ہے۔ اوہناں دے کارخانے آ کے سکے سنبندھیاں دی چیک پکار تے کرلاٹ سن کے اس دے اپنے متھے سرکاری منورتھ دھرے دھرائے رہِ گئے۔
'چلو بھکھیونڈ ہی چلدے ہاں۔ اکثر تاں اتھے وی جانا ہی پینا ہے، اج نہی تاں کلّ۔' اوہ من وچّ بڑا کلپیا۔
ترنتارن توں بھکھیونڈ دی سڑک ہور وی زیادہ خطرناک تے نازک سی، تے 'اوہناں' دی حکومت سی اس سڑک تے پوری طرحاں۔ ایہی اس نوں خاص تور تے دسیا سی جگتار سنگھ نے۔ پر اندر وڑ کے وی تاں کداں دن کٹی ہو سکدی ہے؟ کم توں کنی کتراؤنا... تاں بزدلی ہے۔ اس دے من دے اندر طوفان اٹھدے رہے گھول کردے رہے، تے آخر اس نے ادھر جان دا فیصلہ کر لیا۔
اس نے وڈے وڈیریاں تو سنیا سی، 'بھوساگر نوں پار کرن لئی بانی دا سہارا لینا چاہیدا ہے۔ گربانی دی ڈنگوری نال ہر ونگا ٹیڈھا چکڑ پار کیتا جا سکدا ہے۔ منہ وچ پاٹھ کردے-کردے اوہ مانو چاہل دی حدود وچ داخل ہویا۔ اس دے لوں کنڈھے کھڑے ہو گئے۔ دور تکّ سڑک تے کوئی بندہ پرندا جاں سرکھیا کرمچاری نہیں سی۔ سجے پاسے دور تکّ لہلہاؤندے ہرے بھرے کھیت۔ اس جگہ کسے ویلے دور تکّ جیؤ بالے والی روہی نے اپنیاں زلفاں کھلار کے ہزاراں اےکڑ رقبہ تباہ کر دتا سی تے پھر اک کیروں دے وزیر نے نتھّ پا کے سپّ دی پٹاری وانگ اس نوں اک ڈرین وچ بند کر دتا سی، اس دی ہوند ختم کر دتی سی۔
کھبے پاسے اک پکا ٹوٹا سی سڑک دا، سکھیریاں نوں جاندا۔ ایہہ کدے کچا سی پرانے ویلے تے اس رستے پتہ نہی کنی کو ویراں اس نے واٹاں واہیاں سن، اس ویلے کوئی ڈر نہی سی، اج ڈر کیوں؟
ٹانگے دے گھوڑے نوں جویں فنیئر نے اگوں گھیر لیا ہووے۔ اس دے سکوٹر نوں اک دم بریک لگّ گئی۔ اس دے من دے وہن اس نوں مانو چاہل دی سڑک تے بوہڑ تھلے لے آئے۔ ملیشیا کڑتا پجامہ پائی دو نوجوان اس دے اگے کھڑے سن۔ کھبے پاسے اس نے ویکھیا ایہہ تاں بسّ سٹاپ سی تے کوئی دس پندراں سواریاں کھڑیاں بسّ دی اڈیک کر رہیاں سن۔ اس نوں سمجھن وچ ذرا وی دیر نہ لگی کہ جنہاں نوں ویکھن لئی اوہ ہر روز چاہت کردا سی، ترلو مچھی ہندا سی، اوہ اس دے ساہمنے کھڑے سن۔ منٹ دی منٹ اس دا جی کیتا اوہ اچی اچی چلا کے لاگے کھڑیاں سواریاں نوں اپنی مدد لئی پکارے پر 'ٹیںء کردی گولی' دی توقع نے اس دا منہ بند کر دتا۔
'کتھے جانا بھاء جی؟' اک نے سکوٹر دے ہینڈل تے ہتھ دھر کے بڑے مٹھے لہجے وچ پچھیا....۔
'میں بھکھیونڈ جانا... بابیو۔'
'کی کم کردے او؟' 'جی میں کھیتی کرداں۔'
اس نوں اک دم پھرنا پھریا تے اس نے بڑی حاضر جوابی نال اوہناں دا جواب دتا۔ اس نوں پتہ سی اوہ سرکاری بندے نوں جاں افسر نوں نہیں بخشدے تے سدھے ہریکے والے 'منڈ' وچ جا سٹدے نے تے پھیر منہ منگی پھروتی منگدے نے تے جاں پھر اک ادھ گولی ٹھنڈھی کر سٹدے نے۔
'کتھے رہندے او؟' سونے دا موٹا لشکدا کڑا دوجے ہتھ نال اپر کلنجدے اسنے اگے کیہا۔
'جی امرتسر۔'
'تاں پھر اس رستے کیوں آئے؟ دوسرے سدھے رستے کیوں نہی گئے ؟'
'اتھے جی اک بیمار آدمی ہے امرتسر، اس دا سنیہا دینا سی ترنتارن وی تے بھکھیونڈ وی۔'
موت نوں ساہمنے کھڑی دیکھ کے وی اوہ بڑے سویبھروسے تے نڈرتا نال اوہناں دی ہر گلّ دا پوری تسلی نال جواب دندا رہا۔
'بھاء جی سانوں تہاڈی گڈی چاہیدی ہے۔' اک نے بڑے پریم نال کیہا۔
گڈی توں اوہناں دا مطلب سکوٹر سی... اوہ اک دم سمجھ گیا۔ اکیراں تے اسدی خانیوں گئی کہ نواں سکوٹر اجے نمبر وی نہی لگا۔ پچھے 'دل جانی' ہی لکھیا ہے اکلا، جاں 'اڈیکاں نمبر' پر اک گلوں اس نے سکھ دا ساہ لیا کہ شکر ہے سکوٹر دے کے جان تاں بچدی ہے۔
'کوئی نیں لے جاؤ... سکوٹر، مینوں پتیں تسیں ایہہ شبھ کماں لئی ہی ورتنا ہے۔ شکر ربّ دا میرا سکوٹر وی شبھ منورتھاں لئی کم آئے۔' اس نے نسنگ ہو کے کہہ دتا۔
'تسیں بڑے بہادر جودھے ہو، جو اینا کشٹ جھلّ کے رات دن پنتھ دی سیوا کردے ہو۔' جانی نے اوہناں دا دل جتنا چاہیا، پر 'ایہہ بینک لٹنگے، ڈاکے مارنگے تے کئی بے گناہاں نوں اک پال وچ کھڑا کرکے بھنّ دینگے تے پھر ایہہ سکوٹر اتھے کسے چوراہے وچ کھڑا کرکے ہرن ہو جانگے۔' اس دے ساہمنے بھاوی گھٹناواں دی ریل گھم گئی۔
'کوئی فکر نہ کرو بھاء جی! سانوں اپنا ایڈریس دسّ جاؤ، اسیں تہاڈی گڈی اتھے پجدی کر دیانگے۔ جے چاہو تاں کسے نیڑے تھانے وچ رپٹ لکھا دیؤ، تہاڈا وی بچا ہو جاویگا۔'
'مینوں اس پنگے وچ ناں ہی پاؤ... میں اک بیمار آدمی دا سنیہا دینا ہے۔' جانی دے ترلے نے اوہناں کولوں رحمت دی دعا منگی۔
نہی ! چلو تہانوں بھکھیونڈ پہنچا دیانگے۔' اک نے پھر بڑے ہمدردی بھرے لہجے نال جانی دیاں ساریاں چولاں ڈھلیاں کر دتیاں۔
'آپے پھاتھڑیئے تینوں کون چھڈائے۔' ہن اوہ دوناں دے وچکار سکوٹر تے بیٹھا پارے وانگ کمب رہا سی۔ ہنے ہنے ٹوکری وچلے کاغذ جو سرکاری دستاویز سن اس دی موت دی ساہے-چٹھی بننگے، تے ہور اوہناں اگے ماریا جھوٹھ ایہناں سرکاری کاغذاں نے سارا ننگا کر دینا ہے۔' اوہ پھیر پاٹھ کرن لگا۔ اپنے اشٹ نوں اس بھوَ ساگر توں پار اتارن لئی ارجوئی کرن لگا۔ ٹھیک اسے طرحاں جویں بھیانک ڈراؤنیاں راتاں وچّ کدے اوہ چھوٹا ہندا اپنے بابے نال جیؤ بالے والی دو چار کلومیٹر وچ پھیلی روہی پار کردے سمیں پاٹھ کریا کردے سن۔ اس نے اپنے کنّ چکنے کر سنیا، اوہ وی دونو جنے پاٹھ کر رہے سن۔ جگتار دی کہی گلّ اس نوں بالکل ٹھیک ہی جاپی کہ ایہہ پنتھ دے ہمدرد صرف تنّ کم ہی کردے ہن۔ 'بندے مارنے، بینک لٹنے جاں پھر وہلے سمیں پاٹھ کرنا۔' اوہناں دوناں دیاں ڈباں وچ لکوئے ہتھیار کدے کدے سکوٹر دا ہجھکا لگن کرکے اس دی وکھیاں دا کوئی پاسہ چوبھ جاندے تے اس دی 'اوئی ای..' اس دے دنداں وچ ہی دم توڑ جاندی۔
'لؤ بھاء جی! ہن اس توں اگے تسیں اپنا انتظام کر لؤ.... اسیں اجے بڑے کم کرنے نے، اسیں وی لیٹ ہو رہے ہاں... ۔' بکرا جھٹکاؤن لئی کلے نال بنھ دتا تے پھر کھولھ کے آزاد کر دتا۔ ایہہ تھوڑے جہے پل ورھیاں وانگ لمے ہو کے اس نوں پوٹا پوٹا کوہندے کرنڈدے رہے۔ اوہ ایہناں پلاں وچ کنی ویراں مریا کنی واری جیویا۔
کدے کسے دے سائیکل تے، کدے سکوٹر تے، پینڈا ماردا اوہ بھکھیونڈ پہنچا۔ اتھے سہم تاں سی، پر لوک اپنے اپنے کماں وچ مصروف سن۔ کئی اداریاں دے نمائندے اکے تھاں اکترتا کر رہے سن۔ اس نوں ویکھ کے سارے حیران ہو گئے۔ اکٹھ وی صرف 'اوہناں' نال ماسک حصہ پتی بارے ہی سی۔ 'آؤ جی جناب !' اک نے اٹھ کے اس دی ٹٹے ہوئے شیشے ورگی شکل ویکھ کے چنتا ظاہر کیتی۔
'مینوں پانی پیاؤ جلدی۔' اوہ ہپھدا ہپھدا کرسی تے ڈھیہہ پیا۔
'کی ہویا جانی صاحب۔ طبیعت ٹھیک نہیں سی تاں نہ آؤندے ۔' پردھان نے اس دی طبیعت دیکھ کے ہمدردی پرگٹائی۔
اس نے بڑی مشکل نال ٹوٹے ٹوٹے جوڑ کے اپنی ہڈّ بیتی سنائی۔ اوہ 'اوہناں' کولوں اینا نہیں سی ڈریا جناں اوہ اپنی بیتی نوں سناؤندے ڈرن لگا۔
'کوئی نہی شکر کرو... ایہہ تاں اچے لمے 'آدرشک پلٹن' دے سپاہی نے، ایہہ کسے سرکاری افسر نوں نہی چھڈدے۔ تسی سمجھو اج توں بعد تہاڈا جیون بونس دا جیون ہے۔' فکر دیاں ریکھاواں مدھم ہوئیاں اوہ وی کجھ خوش ہوئے، منھا منھا ہسن نال اس دا دکھ کجھ گھٹ گیا۔
'تہانوں کیہا سی نہ جانی صاحب! کہ تسیں نہ آیا کرو ساڈے کول۔ اسیں آپے بندا سردا تہانوں پجدا کر دیاں کراںگے۔' پھر ہسدے ہن، اس نوں چڑاؤندے ہن کہ اوہ پیسے دی لالچ خاطر اپنی جان گواؤن لگا سی۔
'نہیں پردھان صاحب۔ سرکاری نوکری دی مجبوری ہے، کلّ ہی دلی توں اچیچا سنیہا آیا سی، حکم آیا سی پئی ترنتارن تے بھکھیونڈ دا سپیشل سروے کرکے جلدی ریپوٹ دتی جاوے۔'
'دے دیو ریپوٹ! سبھ ٹھیک ٹھاک ہے... اسیں 'اوہناں' نوں پتی بھردے ہاں...مہینہ بھردے ہاں۔ ساڈے تے 'اوہ' مہربان ہن... اسیں اپنا کم کری جاندے ہاں، اوہ اپنے۔ اپنے اندرلی کسک چھپاؤندے پردھان نے سپشٹیکرن دے دتا۔ سرسری کاروائی کرکے اپنا لاگ لے کے اوہ بسّ وچ بیٹھ گیا۔ کھڑ کھڑ چھنکدی بسّ جوں دی تور تردی اےداں جاپدی سی جویں اوہ وی کھاڑکوآں دے ڈر توں ڈردی طراح طراح کردی جا رہی ہووے۔ تھوڑیاں جہیاں چار کو سواریاں تے کنڈکٹر تے ڈرائیور دے چہریاں اتے خوف دی پرچھائیں پیروں پیر ڈبدے سورج دے نال ڈونگھی ہندی جا رہی سی۔ جان بچی سو لاکھوں پائے پر اجے وی گھر پہنچن تکّ اس دا آپا دن دی گھٹنا یاد کردا کمبی جا رہا سی، پھسلدا جا رہا سی۔
گھر پہنچن تکّ ڈونگھا ہنیرا ہو چکا سی۔ بتیاں جگ چکیاں سن۔ امرتسر شہر وچّ بلیک آؤٹ ورگا ماحول سی، ٹھیک اویں جویں 1965 تے 1971 دیاں پاکستانی لڑائیاں ویلے ہویا کردا سی۔ اپنے دروازے دے موہرے اپنا سکوٹر کھڑا دیکھ کے اوہ عش عش ہو اٹھیا ۔
'شکر ہے۔ میں وی ٹھیک ٹھاک مڑ آیا تے میرا سکوٹر وی... چنگے ہن ایہہ سورے، کہنی تے کرنی دے پورے۔' اس نے دروازہ کھڑکایا.. اک دو تنّ ٹھکّ ٹھکّ۔ پر اس نوں اندروں اک ڈر تے سہم بھری ڈراؤنی جھلک پھر اس دیاں مڑیاں پلک جھلک دیاں خوشیاں لیرو لیر کر گئی۔ اس دی ماتا نے کنڈا کھولھیا...تے باہر نکل کے اس نال چمبڑ کے رون لگی۔
'وے جاہ پتّ! لک جا کدھرے جا کے، جمدوت آئے بیٹھے نے تینوں لین لئی۔' ماں نے پتّ نوں پھر گھروں باہر دھکہ دے کے کنڈا مار لیا۔
'باہر ہن کتھے جائے؟ اپنا گھر چھڈّ کے باہر جائے؟ اس دے گھر بیگانے بیٹھے نے تے اوہ اوہناں توں ڈر کے باہر نکل جائے تے اتھے پلسیاں دے ٹیٹے چڑھ جائے!' اس دا خون ابالے مارن لگا۔
پچھلی کندھ نال پوڈا لا کے چھال مار کے اپر پہلے جھٹکے ہی چڑ گیا۔ گھر دا کتا اک ویراں بھونکیا تے پھر پوچھ ہلاؤندا چپ کر گیا۔ اس نے گھر دے میمبر نوں جویں پچھان لیا سی۔ اوہ ساہ روکدا-روکدا ہنیرے دی اوٹ وچّ دلان دے نال جا کھڑا ہویا۔ 'ساڈی تاں اس نال کوئی دشمنی نہیں۔ ساڈی تاں ڈیوٹی لگی ہے اس نوں سودھن دی۔' پرسادے چھکدے چھکدے اوہ بولی جا رہے سن۔ 'اوہ نہیں ہٹدا... ساڈے مشن دے خلاف لکھی جا رہا اوٹ پٹانگ۔' اجنبی آواز سی۔
'وے ویرا اک ویراں معاف کر دیؤ..پت اسیں اوہنوں سمجھاوانگے، ہن کجھ نیں لکھدا۔' ماتا دی للھکڑی سی۔
'اسیں تاں پنتھ دے غداراں نوں گڈی چڑھاؤنا ہے۔ جے اسیں ایہہ اپرلا حکم نہ منیا تاں اوہنے اگلے نے ساڈے ہتھ کھڑے کروا لینے نے۔' اوہناں اپنی مجبوری دسی۔
'کون لگاؤندا ہے ایہہ ڈیوٹی؟' اس دے ڈیڈی دی سہم بھجی آواز سی۔
'اوہی نے بابے وڈے.... بابا سکھا۔ وڈے بابے توں اوہنوں ہنے ملی ہے اشیرواد ... بابے بھنڈراں والے توں۔'
'کہڑا سکھا...؟ سکھا سکھیریا...؟' اس دے ڈیڈی نوں جویں کوئی پارس منی مل گئی ہووے۔
'ہاں جی ہاں اوہی۔ ساڈے گورو نے..بڑی مہان شخصیت ہے۔ چھوٹی جہی عمر وچّ ہی اینا وڈا رتبہ پا لیا۔ بڑی قربانی ہے اس دی...بڑے غداراں نوں سدھاریا ہے اس نے۔'
سکھیریاں دا نام سن کے جانی نوں کجھ حوصلہ ہویا۔ پر، 'اوہ کسے دا لحاظ نہی کردا...داڑی کٹے سکھ نوں نہی معاف کردا۔ شراب پین والے نوں، داج لین والیاں نوں اوہ اک لائن وچ کھڑے کرا لیندا ہے۔ دس توں زیادہ برات دے بندیاں نوں اے. کے. 47 تان لیندا ہے۔ پر ہو سکدا پنڈ دا نام سن کے اس دے من مہر پے جائے۔' اس نے حوصلہ کرکے اندر جا کے واہگورو جی کی فتح جا بلائی۔ اوہ اوہی سن..بالکل اوہی سویر والے۔ اس نوں دیکھ کے پچھان کے کھڑے ہو گئے۔ دوہاں دے ہتھ ’چ اک دم روالور تن گئے۔ اس دے ڈیڈی ممی کمبدے-کمبدے بولے 'لؤ جی آ گیا... تہاڈا شکار۔'
'ایہنوں جو مرضی کرو پر چھوٹے نوں چھڈّ دیؤ۔ اوہنوں ہن نال نہ لجائیو۔' اس دی ماتا نے سمکدے سمکدے نلی پونجھدے ہتھ جوڑے۔
جانی ولّ ویکھدے ویکھدے اوہناں دا منہ اڈیا رہِ گیا۔
'ساڈا وی پنڈ سکھیرا ہے، جے اوہ سکھا ایہہ ڈیؤٹی لگاؤندا ہے تاں مے ملانگا اسنوں ضرور، ضرور جاواںگا..۔' سکھیرے دا نام سن کے اوہناں دے ہتھ چ پھڑے ریوالور نیویں ہو گئے۔ تے پھر اوہناں دیاں ڈباں وچ لک گئے۔ تردے تردے اوہ پھر بیٹھ گئے۔
'معاف کرنا باپو جی ! اسیں جس کم وچ پے گئے ہاں، سانوں پتہ ہے ایہہ ماڑا ہے تے اس دا انجام وی ماڑا ہے، پر اسیں جتھے پہنچ گئے ہاں اتھوں مڑنا وی ساڈے لئی سوکھا کم نہی۔' اک نے، جو دوہا ’چوں سر کڈھ لیڈر جاپدا سی، نے دکھی دل نال اپنی صفائی پیش کیتی۔
'اسیں تہاڈے کم وچ دخل اندازی نہیں کر سکدے۔ کی چنگا ہے کی برا؟ تہانوں سبھ پتہ ہے۔ اسیں تاں جانی نوں وی روکدے رہے ہاں کہ ایہناں بھونڈاں دی کھکھر نوں نہ چھیڑے تے ایہہ نہیں ٹلیا تے اخیر اس دا انجام ہن ایہی نہی، اس دا ٹبر، ماں پیو تے بھین بھرا ساریاں نے بھگتنا ہے۔ ایہناں گولیاں نے ایہہ نرخ نہی کرناں، ایہہ تاں انھیاں ہندیاں نے، جدھر تور دیؤ ادھر ہی ایہناں ور جانا ہے۔'
'میرے ویر ! جے تسیں وی ایہہ کم بدھے ردھے حکماں تھلے کردے ہو، تے ایہہ وی سمجھدے ہو کہ ایہہ ماڑا کم ہے۔ تاں پھر وی تسیں میرے تے چڑھائی کرکے آ گئے او کہ میں اس دے خلاف لکھیا... تاں ایہہ لڑائی جس نوں لڑن والے وی ماڑی کہندے نے کویں تے کتھے جا کے رکینگی؟ جانی نے حونصلہ بھر کے اوہناں نوں سمبودھن کیتا، بھاویں اوہنوں پتہ سی کہ اس دی جان اوہناں دی بکل وچ ہے۔
'جے تہاڈی بابے نال واقفی ہے تاں جاؤ۔ اپنا کم وی کراؤ تے ساڈا وی کھہڑا چھڑاؤ۔ نہیں تے اسیں تاں اوہناں دے سپاہی ہاں۔ اکھاں میٹ کے حکم مننا ہے، جنے بندے ودھ مارانگے ساڈی ترقی ہوئی جانی ہے۔ اک سو بندہ مارن توں بعد ساڈی ترقی ہو جاندی ہے۔ ایریا کمانڈر دے طور تے..۔'
'سکھے نوں تاں میں پہلاں وی ملیا سی تے ہن وی ملانگا.. اوہ مینوں بڑے پریم نال ملیا سی۔ اس نے میرا اک بڑا تکڑا ہلے دا کم کیتا سی۔'
'کی سر !کہڑا کم؟' اوہ دوویں چیتن ہو کے سنن لئی تیار ہو بیٹھے۔ اپنے شکار نوں ہن سر کہن لگے۔
'میں تاں تہانوں سویرے ہی دسن والا سی کہ سکھا جرنیل میرا بھتیجا ہی ہے... پر تساں مینوں اینا سماں ہی نہیں دتا۔ مینوں کجھ وی نہی سجھیا اؤڑیا۔'
'کداں ملے تسیں اوہناں نوں کتھے ملے؟' اس دی سانجھ نوں بھانپدے ہوئے اوہ کجھ ڈر گئے سن۔
'خاصے والا سی چرن سنگھ! جو کسے گردوارے دا ملازم سی۔ اس نے شاملاٹ دی دس اےکڑ زمین بڑی محنت نال آباد کیتی سی، میں اس نوں بڑی چنگی طرحاں جاندا ساں۔ سرکاری قنوناں انوسار ایہہ زمین اس دے نام چڑھ گئی۔ پر اک ہور وزیر دے رشتے دار نے سرکاری کاغذاں وچ ہیرا پھیری کرا کے ایہہ زمین اس دے نام توں تڑا کے کسے ہور دے نام کرا دتی۔ غریب سی وچارا، ہائی-کورٹ تکّ اس دا کیس فیل ہو گیا۔
'ہاں جی ایہہ کیس تاں اسیں جاندے ہاں... اس دا فیصلہ پھر بابیاں نے کیتا سی۔' اوہناں دوہا نے حامی بھری۔
'بابے سکھے کول ایہہ کیس پہنچیا۔ اس دے دربار وچ دوسری پارٹی کئی پنڈاں دیاں پرے پنچائتاں لے کے پہنچی تے چرن دے خلاف کئی کفر طوفان بول کے، غلط تتھّ پیش کرکے فیصلہ اپنے حق وچ کروا لیا۔'
'اوہ وچارا دھکے دھوڑے کھاندا میرے کول پہنچا۔ توری ورگا ڈھلا جیہا منہ لٹکائی... آ گیا۔'
'بھا جی میں لٹیا گیا، میرے نال بابے دے دربار وچوں وی بے انصافی ہوئی۔' اوہ ابھے ساہے لے رہا سی۔ پھر بھائی! ڈردا تاں میں وی سی... پر پہنچ گیا اتھے۔
'ویکھ جٹّ دا ٹوہر !' اوہدے متھے دا جلو ویکھ کے میرے نال دے سفارشی نے مینوں ہجھّ مار کے کیہا۔
'ایہہ ٹوہر کاہدا؟ بکرے دی ماں کد تکّ خیر مناؤ۔' میں سہج سبھا پولے منہ کیہا سی۔ اس دے سر تے پنج لکھ دا انعام سی سرکار ولوں اس ویلے۔ اوہ پھردا سی اتھے جنگل دے شیر وانگ! اسیں اپنی جان-پچھان کرائی.... گورو فتح بلائی۔ اس نے ہتھ جوڑ کے فتح پروان کیتی۔
'دسو سنگھ جی! کی حکم ! کی سیوا؟'
'میں بابا جی ! چرن سنگھ بارے گلّ کرنی ہے۔'
'کہڑے چرن سنگھ بارے ؟ خاصے والے...؟' اس دیاں اکھاں ’چ غصہ اتر آیا۔
'ہاں جی..... اس دی زمین بارے..۔'
'اوہ تاں پنتھ دا غدار ہے! میں تاں اس نوں گولی نال اڈاؤنا ہے..۔' بابے نے پیر تھلے تھپتھپایا۔
میں جھینپ گیا۔ اس دے نال کھڑے اس دے ہتھیاربند گنمین سیوادار ہتھیاراں نوں پھڑ کے ہشیار ہو گئے اس دے حکم دی اڈیک وچ۔
'پر زمین تاں اس نے بڑی محنت نال کراہ کے، پٹّ کے آباد کیتی ہے.... ایہہ میں آپ اپنی اکھیں ویکھدا رہا ہاں۔' باقی جے اس نے پنتھ دا کوئی ہور گناہ کیتا ہے، تاں ہور جو مرضی سجا دے دیؤ۔ میں ہتھیاراں دے ڈر نوں وسار کے بے روک بولدا رہا۔
'میں تہاڈے باپو نال کھیڈدا رہا ہاں، پڑدا رہا ہاں۔'
'ایہہ گلّ تاں ٹھیک! پر تسیں پہلاں کیوں نہیں آئے؟'
'پہلاں تاں مینوں پتہ سی، تہاڈے دربار وچ انصاف ہی ہووےگا۔'
'جاؤ! پنجھی طریق نوں آ جانا۔ پرشادِ پانی چھکّ کے جائیو..۔' تھوڑا جیہا سوچیں پے کے اوہنے اپنے نال دے سیواداراں نوں اشارہ کیتا۔
'ایہی نہی جناب ! اوہناں کئی ہور کیس وی جو اپرلیاں کچہریاں وچوں وی ویہہ ویہہ سال فیصلے نہیں ہوئے، اوہناں نے انصاف کیتے۔ داج دیاں ستائیاں سینکڑے لڑکیاں اوہناں مڑ سہرے گھر اجتاں نال وسائیاں۔ جہڑی شراب پولیس نہی بند کرا سکی اوہناں دے اک دبکے نال بند ہو گئی۔'
دونیں کھاڑکو اپنا اصل منورتھ بھل کے اس ٹبر نال دکھ سکھ پھولن لگے۔
تے پھر پنجھی تاریخ وی آ گئی۔ دوجی پارٹی وی پہنچی ہوئی ویکھ کے سانوں یقین آیا کہ کجھ کجھ ہون والا ہے اج۔ پر دوپیہرے باراں وجے تکّ بابا سکھا نہ آیا، پچھن تے پتہ لگا کہ اوہ تاں باہر گئے ہوئے نے، کسے خاص مشن تے۔ چرن سنگھ نے پھر میرے ولّ ویکھ کے منہ ڈھلا جیہا چھڈّ لیا۔ اینے نوں بابا مانو چاہل سنگت وچ آ براجے۔ کیس شروع ہو گئے... سبھ توں پہلاں آواز 'چرن سنگھ... بنام .. سادھو سنگھ' دی سی۔ دونیں ہتھ جوڑ کے کھڑے ہو گئے۔
بئی سادھو سنگھ! اس دن فیصلہ کجھ غلط ہو گیا! اساں اپنے طور تے اس دی موقعے تے پڑتال کرائی ہے۔ ایہہ بنجر زمین سچ مچ ہی چرن سنگھ نے پٹّ کے آباد کیتی ہے تے اوہی اس دا حقدار ہے۔ تیرے کول تاں ہور وی کئی مربعے ہن پر اس وچارے غریب کول ایہی ڈھائی ٹوٹرو ۔ توں ایہہ زمین چھڈّ دے اس نوں۔ جے تیری اجے وی ہور زمین دی بھکھ ہے تاں جاہ! میری اپنی زمین جا کے ملّ لے میرے پنڈ۔... بول! مانو چاہل دی گرجوی آواز نے سنگت وچ سناٹا پیدا کر دتا۔'
'ٹھیک ہے بابا جی! جو حکم۔'
'بولے سو نہال... ست سری اکال !' دے جیکارے نال اس نویں فیصلے تے موہر لگّ گئی۔
'دیکھ لا اجے وی! جے پنڈ جا کے پھر اس نوں تنگ کیتا تاں ساڈے سنگھ آؤنگے ایہہ فیصلہ لاگوُ کرن لئی۔'
'مینوں منظور ہے بابا جی ! تہاڈا فیصلہ میرے سر متھے تے۔'
چرن سنگھ گلّ وچ پلہ پا بابے دے چرنی ڈھیہہ پیا۔ جاؤ سنگھو حق سچ دی محنت کرو کمائی کرو... پر اپنا کردار اچا رکھو۔ ربّ تے بھروسہ رکھو۔ اکال پرکھ نوں یاد رکھو۔' مانو چاہل نے اس دے سر تے ہتھ رکھیا۔
'اک پاسے تسیں اوہناں دی نیڑتا دکھاؤندے ہو، پر دوجے پاسے اوہناں دے خلاف لکھدے ہو۔' دوناں سنگھاں نے وچوں ٹوکیا۔
'میں اوہناں دے خلاف کدے نہیں لکھیا... اوہناں دے نام تھلے... اوہناں دا نام لے کے جو لوک غلط کم کردے ہن، اوہناں دے مشن نوں بھنڈدے ہن، گرہن لگاؤندے ہن، میں اوہناں دی ڈونڈی پٹدا ہاں۔ کھاڑکوآں دی ڈھانی کسے ہسدے وسدے گھر جا کے شراب پیندی ہے، مرغا کھاندے ہن پھر عورتاں نال کھیہہ خرابی کردے ہن... تے پھر اوہی آدمی پولیس دی وردی وچ آ کے اوہناں نوں لٹدے ہن، بلیک میل کردے ہن، نقلی نہنگ بن کے سگرٹ بیڑی پیندے ہن، بچے چکدے ہن، گڈیاں بسا وچّ سموہک قتل کردے ہن تے ہندو سکھاں وچ نفرت دی دیوار کھڑی کردے ہن۔ جے کوئی عامَ ناگرک گولی دا شکار بندا ہے تاں اوہ وی پنجابی، جے پولیس والے مردے ہن تاں اوہ وی پنجابی نوجوان، جے اتوادی ڈگدے ہن تاں اوہ وی پنجابی کریم۔ اس گتی نال جے اویں قتل ہندے گئے تاں دو چار سال وچ تہانوں پنجاب وچ کوئی وی جوان آدمی نہی لبھنا۔ میں ایہی لکھدا ہاں... تے میں اوہناں نوں وی اس گلوں قایل کر لوانگا۔ اوہ ضرور اس نال سنتشٹ ہو جانگے۔'
'لؤ سنگھ جی اپنا سکوٹر! تے سانوں چھٹیاں بخشو۔ سکوٹر دے کے ساڈی سیوا وچ حصہ پاؤن لئی دھنواد۔'
کھاڑکو مکھی نے جانی نوں چابی پھڑاؤندے اس نال ہتھ ملایا۔ 'ساڈی تاں بکرے دی جون ہے۔ جیؤندے رہے تاں پھر ملانگے کلّ۔'
ایہہ دو گھنٹے کلجگی صدی وانگ اس ٹبر تے دو دھاری تلوار بن کے لٹکدے رہے۔ اج دا دن کی! جویں سارے ماڑے گرہ اوہناں تے کروپ ہو گئے ہون، تے ایہہ بانی ہی سی جس دے سہارے اج دے سارے گریہہ نرئسر ہو گئے۔ جانی دی موت دا سنیہا لے کے آئے جم چھوٹے نوں وی پسند کرکے ٹھاکا لگا گئے تے دو لکھ دی منگ وی دھر گئے۔ تے اگلے دن ساہے دا دن متھ گئے۔ جانی جس دھرمراج دی کچہری وچ کسے ہور دی سفارش لے کے گیا سی، ہن اوہ آپ جا کے اس کٹہرے وچ کھڑا ہووےگا۔ تے پتہ نہیں 'اس' دا موڈ... کہہ دیوے جلاداں نوں ...سٹّ دیؤ تختہ....تے... تے کلّ سویر دا چیتا آؤندے ہی کھڑے کھڑے اوہ اکیراں پھر کمب گیا۔ ماں پیو تے چھوٹے بھرا دی حالت وی اس توں ویکھی نہیں جاندی سی۔
'چلو سووں... سویرے ویکھی جائیگی...۔' اس نے اوہناں نوں تسلی دین دی کوشش کیتی۔
بابے دی کچہری پہنچ کے اوہ ہور وی گھبرا گیا۔ پہلاں ہی کلّ دا اوہ ذرا ذرا نوچیا جا رہا سی۔ اج دی عدالت کھلھی چھت تے نہ ہو کے کسے گپت جگا سی۔ سیوادار اس نوں اکھاں تے پٹی بنھ کے ونگیاں ٹیڈھیاں اچیاں نیوینیاں کئی پوڑیاں ٹپّ کے لے گئے۔ اندر جا کے جد اس دی پٹی کھلھی تاں اک مدھم جہی روشنی وچ اوہو جہے پنج ستّ ہور کرماں مارے بکریاں وانگ اپنی اڈیک کر رہے سن، جھٹکے جان لئی جاں بخشے جان لئی۔ اوہناں وچ دو اوہی سن، ترنتارن دے سیٹھ، تے اک وکیل جنہاں نے کئی ویراں جانی نوں ترلا کڈھیا سی، 'بابو جی ساڈی اس نال گلّ کرا دیؤ.... سانوں نت چٹھیاں آؤندیاں نے، اس دے نام تے سانوں کئی دھمکیاں ملدیاں نے، اوہ تہاڈے پنڈ دا ہے... ساڈی مدد کرو، تے اج آپ اوہ ایہناں ملزماں وچ داخل ہو کے نکوں نکّ شرمسار ہو رہا سی۔ بابے نے اپر سر چکیا... اوہ کسے کیس نوں سمجھ رہا سی بڑی گمبھیرتا نال... بڑی بریکی نال... جویں وال دی کھلّ لاہ رہا ہووے۔ اوہناں دیاں اکھاں چار ہوئیاں۔
'تسیں پھیر؟ دسو! اج کویں؟' بابے سکھے نے حیرانی پرگٹائی۔
'اج میں تہاڈا ملزم ہاں۔ کلّ تہاڈے سنگھ گئے سی پروانا لے کے۔'
اس نے نقلی جہی مسکراہٹ بلھاں تے دھر کے سر نوایا تے ساری کہانی دسی۔ نال بیٹھے دربان نے کھاتہ پھولیا تے اس اگے کر دتا۔
'ایہہ سنگھاں دے خلاف لکھکے ... اوہناں دا منوبل ڈھاہ رہا۔'
'اس جرم دی تے بڑی وڈی سزا ہے۔ تہانوں پتہ اتھے کسے دا لحاظ نہی کیتا جاندا۔ دودھ دا دودھ تے پانی دا پانی۔'
'پر میں تاں سچ تے حق تے خلاف کدے نہیں لکھیا۔ تسیں حق تے سچ دا پہرہ دندے ہو، میں تاں اوہناں غلط عنصراں دے ورودھ وچ لکھیا ہے جو تہاڈے حق تے سچ انصاف دے گھول نوں غلط رنگت دے کے سماج وچ گھرنا دے بیج بیج رہے نے۔ تہاڈا عکس وگاڑ رہے نے۔'
اس نے اخباراں دیاں کاتراں اس اگے ڈھیری کر دتیاں۔
'ٹھیک اے ستّ بچن۔'
موبائیل فون دی لوری ورگی ٹوں ٹوں نال پی. اے. نے گھبرائے ہوئے، فون سکھے نوں پھڑا دتا۔
'بابا جی باہر اپرلی سرکار دی گھیرا بندی ہون والی ہے جلدی باہر آ جاؤ۔'
بابے نے چار چپھیرے نظراں گھمائیاں... سیواداراں نے ہتھیار سامبھے، کاغذ پتر سامبھے۔
'جاؤ اج دے سارے کیس بری۔' ساریاں دے رسے ڈھلے چھڈّ دتے گئے۔ اک سیوادار پھر سبھ نوں اکھاں تے پٹی بنھ کے باہر گیٹ تے چھڈّ گیا۔ سارے بکریاں نے اک دوجے نال اکھاں ملائیاں، ہتھ ملائے۔
'بہت بہت دھنواد۔ تہاڈے کرکے ساڈی وی جان بخشی ہوئی ہے’ سارے جانی نوں ہتھ جوڑ رہے سن۔
وڈے سارے گیٹ توں باہر نکلدے ہی تڑ تڑ تڑ ... سٹینگن دے برسٹ دی آواز نے اوہناں دا سواگت کیتا۔ منٹ دی منٹ سارا بازار وہلا ہو گیا۔ دکانداراں نے اپنے شٹر تھلے سٹّ لئے۔ اک جیپ ایہہ کارا کر کے دوڑ گئی... دو چار منٹ بعد پولیس والے حونصلہ کرکے اگے آئے۔ تنّ لاشاں خون نال لتھپتھّ نسل ہوئیاں پئیاں سن۔ اک بابا سکھا تے دوجے دو اوہناں دے قریبی ساتھی تے باڈی گارڈ۔ اندر باہر کھلبلی مچّ گئی۔ ویکھدے-ویکھدے اک لمبے ہوٹر والی پولیس وین آئی تے تنے لاشاں پچھے سٹّ کے کئی سوال سڑک تے چھڈّ کے دوڑ گئی۔
'ایہہ تاں ایہناں دی اندرونی لڑائی کرکے کارا ہویا ہے۔'
'ایہہ تاں اوہی پولیس جیپ سی جو پہلاں وی کئی ویراں سکھا آسے پاسے آپ وڈی واردات کرن لئی منگواؤندا ہندا سی، تے اج اوہناں ہی پولیس والیاں نے اس نوں بھاچا دے کے، اس نوں بچاؤن دے بہانے، ہمدردی جتائی، باہر بلا کے چڑا دتا گڈی۔' باہر ڈھانیاں وچ جڑی بھیڑ ونّ سونی کانا پھوسی کر رہی سی۔
'نویں پولیس مکھی دا ایہہ اعلان کہ جہڑا پولیس افسر اجیہے نامی کھاڑکو نوں جیوندے جاں مرے پھڑیگا .. اس نوں ترقی ملیگی تے اس دے سر تے رکھیا انعام وی نقد دتا جاویگا۔'
'فیتیاں چمکاؤن لئی، نویں لوبھ وچ آ کے سکھے دے یار پلسیاں نے ہی اس نال وشواس گھات کیتا؟'
کئی سوال جواب سڑک تے بکھر گئے۔
'گرمکھ جنم سوار درگہہ چلیا۔' کوئی ہاء دا نعرہ لگا رہا سی۔
'بکرے دی ماں کد تکّ خیر منائیگی ؟ آخر تاں اس نے کٹر تھلے ہی جانا ہے۔' انسپیکٹر جانی دے نال دا سکار کھڑکھڑا کے ہسّ رہا سی۔

 
 

To veiw this site you must have Unicode fonts. Contact Us

punjabi-kavita.com