ہنسراج رہبر
Hansraj Rahbar

Punjabi Kavita
  

Bole So Nihal Hansraj Rahbar

بولے سو نہال (بھاگ-2) ہنسراج رہبر

ابدالی نے سرہند ولّ جاندیاں اک رات نور محل دی سراں وچ بتائی۔ سنگھ گریلیاں نے اچانک دھاوا بول کے اسدی رسد، کجھ گھوڑے تے ہتھیار لٹّ لئے۔ ابدالی کول اوہناں دا پچھا کرن دی فرصت نہیں سی۔ نالے، جدوں اوہ نادر شاہ نال آیا سی، ادوں ہی دیکھ چکیا سی کہ کنڈیدار جھاڑیاں والے سنگھنے جنگل وچ خالصے دا پچھا کرنا آسان نہیں۔
مغلاں تے اپھگانا دی لڑائی سمیں سنگھ نرپکھّ رہے کیونکہ اوہناں لئی دوہیں ودیشی تے اوہناں دے دشمن سن۔ مانوپر دی ہار توں پچھوں ابدالی چھیتی توں چھیتی لاہور پہنچیا تے اتھوں جناں سامان سمیٹ سکیا، سمیٹ کے قندھار ولّ تر پیا۔ سنگھاں نوں اسدی گتیودھی بارے رائی رائی دی جانکاری مل رہی سی۔ جدوں تک ابدالی پنجاب وچ سی، اوہ چپّ بیٹھے رہے تے جویں ہی پنجاب وچوں باہر نکلیا سنگھاں نے پچی-پچی، تیہہ-تیہہ دے گریلا دستے بنا کے اسدی فوج دے پچھے بھاگ نوں لٹنا شروع کر دتا۔ اسدے چناب تک پہنچدیاں پہنچدیاں اسدا بہت سارا سامان، ہتھیار تے گھوڑے کھوہ لئے۔ چتر سنگھ شکرچکیا درانیاں دا رک رک کے پچھا کردا رہا تے اٹک دے اس پورے علاقے وچ اسدی بہادری دی دھاک بیٹھ گئی۔
اک چتر سنگھ ہی نہیں خالصہ پنتھ نے اک توں اک ودھکے یودھے پیدا کیتے۔ گھراں وچ، کھیتاں وچ تے ستھاں وچ اوہناں دی بہادری دے چرچے سن۔ جہڑا وی سندا دنداں ہیٹھ انگل نپّ بہندا۔
“پتہ نہیں کس مٹی دے بنے نے، موت توں وی نہیں ڈردے !”
“مٹی تاں ساڈی تہاڈی تے اوہناں دی اکو اے...فرق ایہہ ہے کہ اوہناں موت دا بھے من وچوں کڈھ دتا اے تے اسیں چوہے بن کے کھڈاں وچ وڑ جاندے آں۔”
“میں تاں سمجھداں بئی کھنڈے-باٹے دے امرت وچ ای کوئی اجیہی کرامات اے، جہڑی چوہیاں نوں شیر بنا دندی اے۔ باج نال چڑیاں لڑا دندی اے۔ مغلاں تے اپھگانا دے چھکے چھڈاء دندی اے۔”
“چھکّ لے توں وی کھنڈے-باٹے دا امرت پھیر تے بن جاء شیر۔ چوہا بن کے جیونا وی کوئی جیونا ایں؟”
عامَ لوکاں نے اکھیں دیکھیا سی کہ جدوں جدوں وی سرکار نے دعوہ کیتا کہ اسیں سکھاں نوں ختم کر دتا ہے؛ ادوں ادوں ہی جویں برسات وچ کھباں اگدیاں نے، سکھاں نے ادھروں اودھروں ابھر کے سرکار دے داعوے نوں جھوٹھا ثابت کر دتا سی۔ اوہ خود نہیں رہے پر اوہناں دیاں شہیدیاں تے قربانیاں دیاں اجہیاں کہانیاں بنیاں، جہڑیاں بچے بچے دی زبان 'تے چڑھ گئیاں۔ جدوں تک ایہہ جنتا-جناردھن سلامت ہے، ایہہ پنجاب جیوندا ہے، آدمیں دے من وچ مان-سنمان نال جیون دی تانگھ جیوندی ہے ایہہ کہانیاں وی جیوندیاں رہن گیاں۔
پچھے ستّ-اٹھ مہینیاں وچ جدوں دی سرکار دی سختی کجھ گھٹّ ہوئی سی، سکھ یودھے جنگلاں تے پہاڑاں وچوں نکل کے اپنے گھریں آ گئے سن۔ اوہ جتھے جتھے وی پہنچے لوکاں نے اوہناں دا سواگت کیتا۔ اوہناں کہناں حالتاں وچ کویں دن بتائے تے کس طرحاں دشمن دا مقابلہ کیتا ایہہ سبھ کجھ اوہناں دی اپنی زبانی سن کے لوکاں دے چہرے کھڑ جاندے۔ نجی ساہس تے بہادری دیاں ایہہ گھٹناواں اتہاس دا انگ-سنگ بن گئیاں۔ لوک اپنے نجی مثلیاں وچ اوہناں دی صلاحَ لیندے تے نجی جھگڑیاں دے فیصلیاں لئی اوہناں نوں پنچ بناؤندے۔ دبے ہوئے لوکاں، عورتاں تے مرداں دی، جہڑے اس لٹ-کھسٹّ وچ لٹے-پٹے گئے سن، مدد کرن لئی اوہ آپ جاندے۔ آنڈھ-گوانڈھ وچ کسے دے دکھی جاں بیمار ہون دا پتہ لگدا تاں اوہ اوہناں دی سہائتا کرن لئی جا پہنچدے۔ اس گلّ نوں اوہ اپنے وطیرے نال سدھ کردے کہ غریب تے لوڑمند دی مدد کرنا ہی گورو دی سکھیا ہے۔ اوہ، جہناں نوجوانا نال بچپن بتایا سی، اوہناں نال کشتی، کبڈی، گلی ڈنڈا کھیڈدے تے بندوق موڈھے اپر رکھ کے شکار کھیڈن جاندے۔ لوکاں دے من وچ اپنے آپ ایہہ وچار پیدا ہندا کہ اکلا آدمی کجھ نہیں کر سکدا، طاقت ایکے وچ ہے۔ نتیجہ ایہہ کہ سکھ دھرم اک لوک اندولن بن گیا۔ جدوں ایہہ سکھ یودھے امرتسر جاں کسے ہور جگہ ستسنگ وچ جاندے، پنڈاں دے کئی نوجوان اوہناں دے نال تر پیندے جو امرت چھک کے سکھ دھرم وچ شامل ہو جاندے۔
ooo
بھوپ سنگھ ایہنیں دنیں خاصہ رجھیا ہویا سی۔ ابدالی جدوں شاہ نواج نوں ہرا کے لاہور پہنچیا ادوں اوہ لاہور وچ سی تے جدوں ابدالی مانو پور وچ ہار کے واپس پرتیا، ادوں وی اوہ لاہور وچ ہی سی۔ اوہ کبیر دے دوہے تے بلہے شاہ دیاں کافیاں دے علاوہ عربی وچ قرآن دیاں آئتاں تے فارسی وچ شیخ سادیک دے شعر دے شدھ اچارن نال گاؤندا سی۔ ویسے وی پیراں فقیراں وچ لوکاں دی شردھا سی۔ کسے نوں وی اسدے جاسوس ہون دا شکّ نہیں سی ہویا۔ ابدالی دیاں گتیودھیاں دی جانکاری اسے دوارا پنتھ نوں پہنچدی سی تے اس دے آدھار 'تے ہی اوہ یوجناواں بناؤندے سن۔
بھوپ سنگھ اپنے پنڈ جنڈیالا شیر خاں ادوں آیا جدوں ابدالی واپس قابل پہنچ گیا۔ ستونت کور دی خوشی دا ٹھکانہ نہیں سی۔ اسنے پتر دا متھا چمیاں، پیار دتا تے کئی پل تک اسنوں سر توں پیراں تک دیکھدی رہی۔ اوہ ہن جوان ہو گیا سی تے اسدی دکھّ اپنے پیو ورگی لگن لگّ پئی سی۔ بھوپ سنگھ دے گھر آؤن دی خبر ترنت سارے پنڈ وچ پھیل گئی۔ دیکھدے دیکھدے تیویناں-مرد، نیانے-بجرگ اکٹھے ہو گئے تے ستونت کور نوں منڈے دے راجیکھشی گھر پرط آؤن دیاں ودھائیاں دتیاں جان لگیاں۔
“تہانوں ساریاں نوں وی لکھ لکھ ودھائی۔” ستونت کور خوشیاں بھری آواز وچ کیہا تے پھیر اپنے پتر دے سر اتے ہتھ پھیر کے بولی، “جگ جگ جیوے میرا پتر۔ میں تاں اسدی اڈیک وچ ادھی رہِ گئی۔ جدوں سارے لوک آ گئے تے ایہہ نہ آیا تاں میں سوچیا کتے مینوں بھلّ تاں نہیں گیا۔”
“آدمی جے آدمی دا پتر ہوئے تاں اپنی ماں تے ماتبھومی نوں کدی نہیں بھلّ سکدا۔ میں کنج دساں کہ ماں نال تے تہاڈے ساریاں نال مل کے مینوں کنی خوشی ہوئی اے۔” بھوپ سنگھ نے اتر دتا۔
اکٹھے ہوئے لوکاں نے اسدے اک اک شبد نوں بڑے دھیان تے بڑی اتسکتا نال سنیا۔ اوہ اپنے پنڈ وچ پلیا کوئی سدھارن جوان منڈا نہیں بلکہ یدھ کھیتر وچوں پرتیا اسدھارن آدمی سی تے جسنوں دیکھن سنن وچ اسدھارن آنند پراپت ہندا سی۔
“اچھا پتر، ایہہ دسو بئی نواب کپور سنگھ تے جسا سنگھ ہریں اج کل کتھے نے؟” اک بزرگ کسان نے پچھیا۔
“اوہ جی، امرتسر وچ نے۔ میں اوہناں کولوں ہی آیاں۔”
“سردار چڑھت سنگھ شکرچکیاں وی اتھے ای ہونے؟”
“ہاں جی، اوہ وی اتھے ای سن۔”
“اپھگانا نال لڑدیاں ہویاں اوہناں وچوں کسے نوں کوئی سٹّ-پھیٹ تاں نہیں لگی؟”
“نہیں، بالکل نہیں جی۔ اوہ تاں اپھگانا اپر اچانک حملہ کردے تے اوہناں دے گھوڑے، ہتھیار تے دوجا سامان کھوہ کے ہرن ہو جاندے سن جی۔”
“اس دا مطلب اے کہ سکھاں نے اسنوں خوب مچھیا؟” کئی آوازاں اکٹھیاں آئیاں تے بھیڑ وچ ہاسڑ پے گئی۔
“اسنوں خوب مچھیا تاں نہیں کہہ سکدے۔” بھوپ سنگھ نے گمبھیر تے ستھل آواز وچ کیہا۔ پھیر مسکراؤندا ہویا بولیا، “ہاں اوہ کہاوت ہے نہ 'جاندے چور دی پگّ ہی صحیح'۔ جو کجھ کھوہ لیا اوہ بھجے جاندے چور دی پگّ ہی کہی جا سکدی ہے۔ ہونا ایہہ چاہیدا سی کہ ہار کے بھجے جا رہو دشمن دا اودھروں مغل پچھا کردے تے ادھروں سنگھ رستہ روک لیندے۔ اوہ، اٹھ-گھوڑے تے ہور سامان جہڑا نال لے کے آیا سی، سبھ اتھے ہی رہِ جاندا۔ خود احمد شاہ ابدالی تے اسدے سپاہی وی اتھے ہی دفن ہندے۔ مزہ پھیر سی کہ اک وی واپس نہ جاندا تے اگے توں ساڈے اس دیش اتے کسے دی حملہ کرن دی ہمت نہ پیندی۔” اکٹھے ہوئے لوک اسدی گلّ منتر-مگدھ ہو کے سن رہے سن۔ ستونت کور نے پتر ولّ بڑے مان نال دیکھیا۔ “پر...” اوہ پھیر بولیا، “ابدالی مانوپر وچوں ہار کے بھجیا تاں مغل اسدا پچھا کرن دے بجائے سرہند پرط گئے تے ہن اتھے بیٹھے اپنی جت دا جشن منا رہے نے۔ اس حملے نال پنجاب 'تے کی بیتی، تہاڈے لوکاں 'تے کی بیتی، کنی تباہی تے بربادی ہوئی، اسدی اوہناں نوں کجھ وی فکر نہیں۔”
دو ڈھائی گھنٹے گلاں-باتاں ہندیاں رہیاں۔ پھیر وی انج لگدا سی، اجے سنن والیاں دا جی نہیں بھریا۔ اوہ چاہندے سن کہ بھوپ سنگھ بولدا رہے تے اوہ سندے رہن۔ پر بولن تے سنن دی وی اک حد ہندی ہے۔ ستونت کور نے اس حد نوں محسوس کیتا تے اپنے پتر دی جگہ آپ بولی
“تہاڈا ساریاں دا بہت بہت دھنواد۔ ہن بھوپا آرام کریگا۔” تے پھیر اعلان کیتا کہ اسدے آؤن دی خوشی وچ کل ساری رات اوہناں دے گھر جگراتا تے ترجن ہوئےگا۔ اسنے سبھناں نوں سدا دتا کہ اوہ وی اس وچ شامل ہون۔ 'واہگورو جی دا خالصہ، واہگورو دی فتح' گجاء کے سبھناں نوں وداع کیتا گیا۔
اگلے دن بھوپ سنگھ کے گھر ترجنا دا جگراتا سی۔ سببّ نال اسو دی پنیاں سی۔ نہ سردی، نہ گرمی۔ چند چاننی کھلری ہوئی سی۔ سارے پنڈ دیاں سوانیاں آپو اپنے چرخے لے کے ہسدیاں مسکراندیاں ہوئیاں ستونت کور کے کھلھے ویہڑے وچ آ بیٹھیاں۔ ترجنا دے اجیہے موقعے کدی کدی ہی ہتھ آؤندے نے، جس وچ پنجابنا مل-جل کے چرکھا کتدیاں تے خوشی دے گیت گاؤندیاں ہوئیاں اپنی سبھاوک جندا-دلی دا ثبوت دندیاں نے۔ ستونت کور نے اس موقعے لئی مٹھیآں تے نمکین مٹھیاں کڈھ لئیاں سن، گلگلے پکائے سن تے بھٹھی توں مکی تے چھولیاں دے دانے بھناء لیاندے سن۔ ایہہ سبھ کجھ چرکھیاں دیاں قطاراں وچکار ٹوکریاں وچ پا کے رکھ دتا گیا سی۔
جدوں سوانیاں آپو اپنی جگہ پیڑھیاں اتے بیٹھ گئیاں تاں اشارہ ملدیاں ہی چرخے دی گھوک دے نال، اک اچی آواز گونجی…:
"چرکھا چندن دا
میں کتاں پریتاں نال۔"
ایہہ کتن دا مقابلہ سی۔ جہڑی سوانی سویر تک سبھ توں ودھ گلوٹے لاہیگی، اوہ جت جائیگی۔ ودھ دے نال نال سوت بریک تے سوہنا ہون دی شرط وی سی۔ اس لئی ہتھ تیز چل رہے سن تے بڑی صفائی نال لمے تے بریک تند کھچّ رہے سن۔ جے کدی تند ٹٹّ جاندا تاں اسنوں جھٹّ جوڑ کے ہتھ پھیر تیز تیز چلن لگدا تے آوازاں وچ آواز رلدی...:
"چرکھا چندن دا
میں کتاں پریتاں نال۔"
وچ وچ کجھ چر لئی آرام دا سماں ہندا۔ جس وچ اوہ گدھا پاؤندیاں، نچدیاں، ماہیا گاؤندیاں تے مٹھیاں، گلگلے، مکی تے چھولیاں دے بھجے ہوئے دانے، اپنی اچھا انوسار رجّ کے کھاندیاں۔
ترجنا دے ایس میلے نے جو سماں بنھاں اوہ اس گلّ دا ثبوت ہے کہ زخماں نال نڈھال ہویا پنجاب چیکادا-کوکدا نہیں، نچدا-گاؤندا ہے۔ پتہ نہیں کنے حملہ آوراں دے وار اسنے اپنی ہکّ اتے جھلے، پر ایہہ وار اسدی آتماں نوں استوں وکھ نہیں کر سکے۔ اسدا پانی مریا نہیں تے اسدی آن-شان نال جیون والی جندا-دلی ہر حالَ وچ جویں دی تویں سلامت رہی۔
بھوپ سنگھ پنڈ دے لوکاں وچ بڑی چھیتی گھل مل گیا۔ اوہ جتھے کستی تے کبڈی وچ حصہ لیندا سی، اتھے اپنی سریلی آواز وچ کبیر دے دوہے تے بلہے دیاں کافیاں سنا کے اوہناں دا من پرچاوا وی کردا سی۔ بے نام صوفی فقیر دے بھیس وچ 'کبیر اک انسان، نہ ہندو تے نہ مسلمان'، 'انسان خدا دا نور ہے، اس لئی انسان نوں انسان نال پیار محبت نال پیش آؤنا چاہیدا'۔ دہراندیاں دہراندیاں اسنوں وشواس ہو گیا سی کہ جات تے دھرم دا بھید-بھاو بھلّ کے لوکاں نوں پیار محبت نال رہنا چاہیدا ہے۔ سکھ دھرم دا وی ایہی اپدیش سی تے عامَ لوک اسے کرکے اسنوں پسند کردے سن۔ پسند ہی نہیں سن کردے، بلکہ پیار محبت نال رہندے وی سن۔ دیوالی والے دن ہندو-سکھ آتشبازی دا جہڑا سامان ورتدے سن، اسنوں بناؤندے مسلمان ہی سن۔ پتنگ جہڑے بسنت پنچمی دے مہینے اڈائے جاندے، اوہ وی مسلمان کاریگر ہی بناؤندے۔ کپڑا مسلمان جلاہے بناؤندے سن۔ بھانڈے بناؤن والے گھمیار وی لگبھگ مسلمان ہی سن۔ حکیم، مسلمان سن جہناں توں ہریک دھرم تے جات دے لوک علاج کرواؤندے سن۔ ہندو-سکھ جٹاں تے مسلمان جٹاں دے کھیتاں تے کھالیاں دیاں وٹاں سانجھیاں سن تے اوہ لوک ویلے-کویلے اک دوجے دی مدد کردے سن۔ اوہناں دیاں ایہناں آرتھک لوڑاں-تھڑاں دے رشتے، بھائیچارک سنبندھاں بھاوَ چاچا-تایا، بھینا-بھراوا، یارا-مترا آدی سبھیاچر شبداولی وچ وٹ گئے۔ اک پنڈ دا دوجے پنڈ نال کبڈی جاں کشتی دا مقابلہ ہندا سی تاں سارے پنڈ والے جات، دھرم دے پاڑے نوں بھلّ کے اپنے پنڈ دی جت چاہندے سن تے جت پچھوں سانجھی خوشی مناؤندے سن۔
بھوپ سنگھ وارث نوں ملنا چاہندا سی، پر اوہ ایہنیں دنیں قصور وچ سی۔ ماں نے اسنوں دسیا کہ اٹھ دس دن پہلاں آیا سی، گھر آ کے اسدی سکھ-ساند پچھی سی تے اس بارے وی پچھیا سی۔ بھوپ سنگھ ایہہ جان کے من ہی من خوش ہویا کہ اسنے قصور دی ملاقات تے اسدے بے نام فقیر دے بھیس دا ذکر ماں کول نہیں سی کیتا۔ گیاراں سال دی عمر وچ ہی ایہہ اسدے ویکتیتو دی گہرائی تے سوجھ-بوجھ دا ثبوت سی۔
ooo
1747 توں امرتسر دا حاکم سلامت خاں سی۔ اسنے سروور دے چارے پاسے چار برج بنوا دتے سن تاں کہ سروور وچ اشنان کرن آؤن والے سنگھاں اتے نظر رکھی جا سکے۔ ایہناں برجاں وچ ہتھیار-بند سپاہی چووی گھنٹے بیٹھے رہندے سن۔ اوہناں نوں حکم سی کسے کہ کسے سکھ نوں ہرمندر جاں سروور آؤندیاں دیکھن تاں گولی مار دین۔ اس دے باو جود منچلے سنگھ ترکاں جاں مغلاں دا بھیس بنا کے آؤندے سن تے سروور وچ ٹبھی لا کے چلے جاندے سن۔ کدی کدی اوہ چار-چار، پنج-پنج دیاں ٹولیاں وچ آؤندے تے اتھوں دے سپاہیاں نال دو-دو ہتھ کرن توں وی نہیں سن یکدے۔ اوہ اک سر وچ
“ساڈا سکھی صدق نہ جاوے،
سر جاوے تاں جاوے۔'”
گاؤندے ہوئے فوج دیاں ٹکڑیاں نال بھڑ جاندے سن...تے بھڑنت وچ شہید ہو جان نوں گورو دا وردان سمجھدے سن۔
اس سمیں لاہور دا نواب جلے خاں دے دیوان لکھپت رائے سی جہناں نوں ابدالی نے عہدے دتے سن۔ اوہناں دا بھوکھ کی ہے ایہہ اوہناں نوں آپ نوں وی نہیں سی پتہ۔ دلی نے اس سلسلے وچ اجے تک کوئی فیصلہ نہیں سی لیا۔ چھچھوپنج دے ایہناں حالاتاں وچ خالصہ پنتھ نے امرِتسر نوں آزاد کرواؤن دا گرمتا پاس کیتا۔ نواب کپور سنگھ ہن بڈھے ہو چکے سن۔ حملے دی کمان جسا سنگھ آہلووالیا نوں سونپی گئی۔
جسا سنگھ نے جھٹپٹ حملے دی یوجنا-بندی کیتی تے امرتسر نوں جا گھیریا۔ صلابت خاں وی بہادر راجپوت سی۔ اوہ اپنی سینا لے کے میدان وچ اتر آیا۔ سکھ جہناں دا جیون ہی لڑدیاں بیتیا سی تے سراں اپر کفن بنھے ہوئے سن...بھاڑے دے سینک اوہناں ساہویں کنج ٹک سکدے سن بھلاں؟ سلابد خاں نے جدوں اپنے جوانا دے پیر اکھڑدے دیکھے تاں اوہ اوہناں دا دل رکھن لئی، “شاباش! شاباش!!” کہندا ہویا اگے آیا۔
“آ خاں خان، پہلاں تیرے نال ای دو دو ہتھ ہو جان۔” جسا سنگھ نے اسنوں للکاریا۔
سلامت خاں نے اتر وچ تلوار دا بھرپور وار کیتا، جسنوں جسا سنگھ نے اپنی ڈھال اپر روک لیا۔ اس توں پہلاں کہ خان دوجا وار کرے جسا سنگھ نے کھنڈے دے اکو وار نال اسدا سر دھڑ نالوں وکھ کر دتا۔ صلابت خاں نوں گھوڑے توں ڈگدا دیکھ کے اسدا بھتیجا نجابت خاں جسا سنگھ اپر جھپٹیا۔ اوہ اپنے نیزے دا وار کرن ہی لگیا سی کہ نواب کپور سنگھ نے نشانہ سنھ کے اک تیر چھڈیا کہ نجابت خاں دھرتی اتے پیا دم توڑدا ہویا نظر آیا۔ چاچے تے بھتیجے دیاں لاشاں نوں تڑپھدیاں دیکھ دے دشمن سینا دے حوصلے ڈھیہہ گئے تے اوہ بھجّ کھڑے ہوئے۔
'بولے سو نہال، ست سری آکال' تے 'واہگورو جی دا خالصہ، واہگورو جی دی فتح' دے جیکارے گجاؤندیاں ہویاں سنگھاں نے امرتسر 'تے قبجہ کر لیا تے اوہناں کئی سال بعد دربار صاحب دے کھلھے درشن کیتے۔

وساکھ دا پاون پرو نیڑے سی۔ کھلرے ہوئے جتھیاں نوں اس جت دی سوچنا دین لئی چارے پاسے گھوڑسوار دوڑا دتے گئے۔ نواب کپور سنگھ، تارہ سنگھ باہیا، چوہڑ سنگھ مکیریاں تاں پہلاں ہی اس حملے وچ شامل سن۔ ایہناں دے علاوہ جس کسے جتھے نے ایہہ شبھ سماچار سنیا، اوہ جتھے وی سی اپنے جوان نال لے کے، امرتسر آ پہنچیا۔ وساکھی دا پرو دھمدھام نال منایا گیا۔ سنگھاں نے جی بھر کے سروور وچ اشنان کیتا تے ہرمندر صاحب دے درشن کیتے۔ اس پچھوں دیوان سجیا تے وچار-وٹاندرے شروع ہوئے۔ جسا سنگھ نے سجھاء رکھیا کہ خالصہ کدوں تک جنگل وچ بھجدا پھردا رہے گا تے کدوں تک لک چھپ کے دن بتائیگا کیوں نہ اک قلعہ بنا لیا جائے۔
ایہہ سجھاء ساریاں نوں پسند آیا۔ ہن اس گلّ اتے وچار شروع ہویا کہ قلعہ کس جگہ بنایا جائے۔ سردار سکھا سنگھ ماڑی کمبووالے تے ہور پرمکھّ سرداراں نے کیہا کہ گورو دی نگری امرتسر نوں چھڈّ کے ہور کتے جان دی کی لوڑ ہے۔ قلعہ اتھے ہی بنایا جائے۔ جیوانگے تاں گورو دی گود وچ، مرانگے تاں ہرِ دی گود وچ۔
گرمتا پاس ہون دی دیر سی، جتھے گورو نے کھوہ پٹایا سی، اتھے قلعے دی نیہہ رکھ دتی گئی۔ مستری مزدور باہروں منگواؤن دی لوڑ نہیں سی، اوہ سکھاں وچ ہی سن۔ نہ چھوٹے وڈے دا فرق سی، نہ سرداری دی بو تے نہ ہی ایرکھا، ہینتا دی کوئی بھاونا۔ نواب کپور سنگھ تے جسا سنگھ وی اٹاں-غاراں ڈھون وچ سنکوچ نہیں سن کر رہے۔ چاء تے پریم بھاوَ نال سارے ودھ چڑھ کے سیوا کر رہے سن۔ آپے پینہدے، آپے پکاؤندے تے چنائی مزدوری دے کم آپے چل رہے سن...:
آپے راج سنگھ آپ مجور
بڑے بھجنگی دل دے سور
آپے پیسیں آپے پکاویں
تے تو بڑے سردار کہاویں
کوئی کرے نہ کمی سریکا
کوئی نہ سنوے دکھ نج جی کا۔
کندھ بناویں دوڑ دوڑ
جم بندر پل بندھت چھوڑا۔
قلعہ کجھ دناں وچ ہی بن کے تیار ہو گیا۔ کندھاں اپر اچے اچے برج بنائے گئے، جہناں وچ کھڑے سنتری دور تک نگاہ رکھ سکدے سن تے آ رہے دشمن دی سوچنا اگاؤں دے سکدے سن۔ چارے پاسے چوڑی کھائی پٹّ دتی گئی۔ قلعے دا ناں امرتسر نوں وساؤن والے گورو رام داس دے ناں 'تے رام رونی رکھیا گیا۔ رونی دا ارتھ ہے، سر لکون دی تھاں۔
اس قلعے وچ پنج سو جوان تے پنج سو گھوڑے رکھے جا سکدے سن۔ نیڑے ہی پلاس دا سنگھنا جنگل سی۔ اس وچ چھپے تے نیڑے تیڑے دے پنڈاں وچ ٹکے سنگھاں نوں لوڑ پین 'تے برجاں وچوں سنکیت گھلّ کے بلایا جا سکدا سی۔
اک سال بعد 1748 نوں وساکھی والے دن اک اجیہا مہتوپورن فیصلہ لیا گیا، جیہا کہ گورو گوبند سنگھ جی نے 1699 دی وساکھی والے دن لیا سی۔ گورو گوبند سنگھ نے سکھاں نوں خالصہ روپ دتا سی تے اس فیصلے وچ خالصہ نوں دل-خالصہ دا روپ دے دتا گیا۔ ایہہ دوہیں اتہاسک مہتو تے گنناتمک پرورتن سن۔
اس سمیں سکھ جتھیاں دی گنتی 65 سی۔ ایہناں جتھیاں دے وکھ-وکھ نیتاواں دے وکھرے-وکھرے جھنڈے سن تے اوہ وکھو-وکھرے کھیتراں وچ رجھے ہوئے سن۔ ایہناں ساریاں نوں اک ترتیب تے انوشاسن وچ کرنا ضروری سی۔ وساکھی دے اس دہاڑے تے نواب کپور سنگھ دے سجھاء اپر ایہناں 65 جتھیاں نوں اک کڑی وچ پروئیا گیا، جسدا ناں دل-خالصہ رکھیا گیا۔ سردار جسا سنگھ آہلووالیا نوں اس دل-خالصہ دا پردھان سیناپتی چنیا گیا۔
دل خالصہ دے اگے گیاراں بھاگ بنائے گئے۔ ہریک بھاگ دا اپنا نیتا، اپنا ناں تے اپنا جھنڈا سی۔ ایہہ گیاراں بھاگ، گیاراں مسلاں دے ناں نال مشہور ہوئے، جہڑے اس طرحاں سن
1. آہلووالیا مثل، جسدے نیتا جسا سنگھ آہلووالیا سن۔
2. بھنگی مثل، جسدے نیتا ہری سنگھ بھنگی سن۔
3. ڈلیوالیا مثل، جسدے نیتا ڈلیوال دے گلاب سنگھ سن۔
4. سنگھپریا مثل، جسدے نیتا خود کپور سنگھ سن۔
5. کنھیا مثل، جسدے نیتا جےَ سنگھ کنھیا سن۔
6. کروڑ سنگھیا مثل، جسدے نیتا کروڑ سنگھ سن۔
7. نکئی مثل، جسدے نیتا ہیرا سنگھ نکئی سن۔
8. نشان والی مثل، جسدے نیتا دسوندھا سنگھ سن۔
9. رائے گڑھیا مثل، جسدے نیتا نند سنگھ سنگھانیاں سن۔
10. شہیدی مثل، جسدے نیتا دلیپ سنگھ سن۔
11. شکرچکیا مثل، جسدے نیتا بودھ سنگھ سن۔
سوندھان تیار کیتا گیا جس انوسار گورو گوبند سنگھ دا ہریک خالصہ، خالصہ دال دا میمبر سی پر جس کول اپنا گھوڑا نہیں ہندا سی، اسنوں سینا سیوا وچ نہیں رکھیا جاندا سی۔ ہریک نوں کسے وی مثل دا میمبر بنن دی آزادی سی۔ جدوں ساریاں مسلاں لڑن لئی اکٹھیاں ہندیاں سن تاں اوہناں نوں دل-خالصہ کیہا جاندا سی تے نیتا جسا سنگھ آہلووالیا ہندے سن۔ ساریاں مسلاں دے سارے خالصے، سال وچ دو واری امرتسر وچ اکتر ہندے سن تے اوہناں دی سبھا، بھاوَ دیوان نوں سربتّ خالصہ کیہا جاندا سی۔
دل خالصہ دا نیتا سکھ دھرم تے راج دوہاں دا مکھی ہندا سی۔ ہریک مثل دا جتھیدار اپنی مثل وچ سروے-سروا سی تے مثل دے ہریک میمبر نوں اسدی آگیا دا پالن کرنا پیندا سی پر اس آگیا دا جہڑی دل دے اصولاں تے ہتاں دے باہر نہ ہوئے۔ ہریک جتھیدار دا فرض سی کہ اوہ اپنے مثل دے میمبراں دا پورا پورا خیال رکھے تے اوہناں دیاں ضرورتاں پوریاں کرے۔
جدوں پورا دل لڑن جاندا تاں لٹّ دا سارا مال ساریاں مسلاں وچ اسدے میمبراں دی گنتی دے انوپات نال ونڈیا جاندا سی۔ جدوں کوئی مثل اکلی لڑدی تاں اوہ لٹّ دا مال صرف اپنے میمبراں وچ ونڈدی سی۔ اس لٹّ دے علاوہ سکھ سپاہیاں نوں ہور کوئی تنخواہ نہیں سی ملدی ہندی۔
دل خالصہ دا گٹھن ہونا سکھ راج دی ستھاپنا دی شروعات سی۔ خالصے نوں اس ستھتی وچ لیاؤن دا سہرا نواب کپور سنگھ دے سر سی۔ اوہ لمے قد دے دلکش آدمی سن تے اوہناں دے سریر اتے کتے وی چار انگل اجیہی جگہ نہیں سی جتھے زخم دا نشان نہ ہوئے۔ اوہ صرف دھارمک معاملیاں وچ ہی خالصے دے آگوُ نہیں سن، یدھ کھیتر وچ وی اگے رہندے سن۔ دشمن سینا دے 500 آدمی اوہناں اپنے ہتھیں موت دے گھاٹ اتارے سن۔ اوہناں پنتھ دی جو سیوا کیتی، خالصہ اس لئی اوہناں دا رنی سی۔ نواب دا خطاب خوس جان پچھوں وی اوہناں، اوہناں نوں اپنے دلاں دا نواب بنائی رکھیا سی۔ ہن اوہناں اپنی وڈی اوستھا نوں محسوس کردے ہوئے دل دی واگڈور اپنے سیوگ منہ بولے پتر جسا سنگھ دے ہتھ دے دتی سی، نال ہی...'ست سری آکال' دے جیکاریاں وچ گورو گوبند سنگھ دی فولادی تلوار وی سونپ دتی سی تے پھیر سماپن بھاشن دتا سی “دل دا بن جانا خالصہ جی دی ودھدی ہوئی شکتی دا پرمان ہے تے ایہہ گورو دے سنگھاں دیاں شہیدیاں دا پھل ہے۔ گورو دے سنگھاں نوں ہتھیار بند کرن دی شروعات چھویں پاتشاہ شری گورو ہرگوبند جی توں شروع ہوئی، اپنے دھرم-کرم تے دیش دی رکھیا لئی شستردھاری ہونا ضروری سی۔ چھویں پاتشاہ نے جہڑی سینا بنائی سی، اسدا ناں 'دشٹ-دمن' سینا سی۔ دشٹاں تے ظالماں دا دمن ششتراں نال ہی سنبھوَ ہو سکدا ہے۔ اسے منتوَ نال دشم پادشاہ گورو گوبند سنگھ جی نے خالصہ ساجیا سی۔ جو اپنے آپ نوں 'واہگورو جی کا خالصہ' مندا، واہگورو دی خلقت دی سیوا کردا؛ اسدے دکھاں دا نوارن کردا سی مانسک تے سریرک دوہاں طرحاں دے دکھ۔ کجھ دکھ اپنے سہیڑے ہندے ہن۔ کجھ دکھ کامی، کرودھی، دشٹاں تے اتیاچاریاں توں ملدے ہن۔ اپنے مانسک دکھاں توں چھٹکارا گورو دی بانی تے اکال پرکھ اپر اٹلّ وشواس نال ملدا ہے، پر دشٹاں-ظالماں دوارا دتے گئے دکھاں توں چھٹکارا پاؤن لئی سریرک شکتی، حوصلے تے نربھی ہون دی ضرورت ہے۔” 'واہگورو جی کا خالصہ، واہگورو جی کی فتح' دا جیکارا گونج اٹھیا۔ نواب کپور سنگھ اک پل رکے تے پھیر بولے، “کام، کرودھ، لوبھ، موہ وچ انھے-بولے تے جھلے ہوئے ظالم تک کوئی گیان نہیں پہنچدا، اسنوں کدی ترس نہیں آؤندا، اسنوں ربّ دا کوئی بھے نہیں ہندا۔ اسنوں کسے دے دکھ-سکھ دی کوئی پرواہ نہیں ہندی۔ اوہ کوئی نیاں کرن نہیں جاندا۔ سوے اچھا دی پورتی ہی اسدا دھرم تے ایمان ہندا ہے۔ اچھا پورتی لئی ورتے گئے ہر سادھن نوں جائز سمجھدا ہے۔ اجیہے سوے اچھاکاری اس خلقت نوں سنسار لئی نرک بنا دندے نے۔ لوکاں دا جیونا دبھر کر دندے نے۔ اجیہی حالت وچ جے کسے دا دل نہیں پسیجدا، دوجیاں دا دکھ ونڈاؤن دی جاں دور کرن دی اچھا پیدا نہیں ہندی، ہمدردی نہیں جاگدی تاں اوہ بزدل تے کائر ہے۔ اسدی کائرتا ظالم نوں ہور ظلم کرن دی شہِ دندی ہے۔ اجیہا کائر آدمی اک طرحاں نال ظالم تے ظلم دا حمایتی ہے، خود حصیدار ہے۔ اجیہا آدمی منکھی سماج لئی شرم تے کلنک ہے؛ لعنت ہے۔” پھر جیکارا گونجیا تے خالصیاں دیاں تلواراں ہوا وچ لہرائیاں۔ “اس لعنت تے کائرتا نوں دور کرن لئی گورو گوبند سنگھ جی نے خالصے نوں کرپان بخشی تے اسنوں دھرم دا انگ بنایا۔ صدیاں توں اس دیش دے لوک تلوار دی چمک دیکھ کے سہم جاندے رہے سن۔ ایہہ صرف جبر دی نشانی تے جابراں دا ہتھیار سمجھی جاندی رہی سی پر گورو گوبند سنگھ نے اسنوں حوصلے تے رکھیا دا ہتھیار بنا دتا۔ گورو جی نے تلوار اس سمیں ہتھ وچ لئی، جدوں اوہناں لئی ہور کوئی چارہ نہیں سی رہِ گیا۔ اصل وچ منکھ اوہی بولی چنگی طرحاں سمجھدا ہے جہڑی اسنے جیون وچ شروع توں ہی سنی تے ورتی ہوئی ہوئے۔ ظالم، جبر تے ظلم کرنا ہی جاندا ہے، اس لئی اوہ تلوار دا پریوگ کردا ہے کوئی ہور بھاشا نہ اسنے سکھی ہندی ہے تے نہ ہی سمجھ سکدا ہے۔ اس لئی اسنوں سمجھاؤن خاطر، کوئی ہور بولی وارتھ ہے۔ اسدی سوچ بدل جائیگی، 'ہردا-پریورتن' ہو جائیگا...ایہہ آس رکھنی وارتھ ہے۔ صرف اسے دی بولی تیز تلوار دی بولی ٹھنڈے لوہے دی بھاشاتے صرف دو دھارے کھنڈے دے بول ہی اسنوں سمجھا سکدے ہن۔ اسے لئی گورو گوبند سنگھ نے سپشٹ شبداں وچ فرمایا ہے کہ جدوں سمسیا دے حلّ دا ہور کوئی اپاء باقی نہ رہے تاں تلوار چکنی جائز ہے۔” پھیر جیکارا گونجیا تے تلواراں ہوا وچ لہرائیاں۔ “پر گورو دی خالصے نوں بخشی ہوئی تلوار...” نواب کپور سنگھ نے درڑھ تے شانت آواز وچ گلّ جاری رکھی، “غریباں دی رکھیا تے سیوا کرن لئی ہے۔ گورو گوبند سنگھ جی دے جوتی جوت سماؤن پچھوں خالصہ جی دے پہلے سیناپتی بندہ بہادر نے سرہند تے پوربی پنجاب دے کافی وڈے حصے وچ ودیشی اتیاچاری حکومت نوں ختم کرکے خالصہ راج دی ستھاپنا کیتی سی پر مغلاں دی وشال شکتی دے ورودھ خالصہ جی نوں پوری تے پکی سفلتا پراپت نہیں سی ہوئی۔ پھیر وی خالصہ جی نے جہناں نوں گورو گوبند سنگھ جی نے 'بولے سو نہال، ست سری آکال' دا بھے مکت کرن والا جہڑا نعرہ دتا سی، اسدے بل اتے شہیدیاں تے قربانیاں دی پرمپرا نوں جیوندیاں رکھیا۔ خالصہ دل اسے سندر پرمپرا دا شکتی مان پرتیک ہے۔ گورو گوبند سنگھ جی نے سنت-سپاہی دے اصل روپ دا جہڑا سپنا دتا سی، نویں سیناپتی جسا سنگھ دی اگوائی ہیٹھ خالصہ اسنوں ساکار کریگا۔”
'بولے سو نہال، ست سری آکال' تے 'واہگورو جی کا خالصہ، واہگورو دی کی فتح' دے نعرے تے جیکارے خاصی دیر تک گونجدے رہے۔
ooo
مانوپر دے وجیتا میر منوں نوں اپریل 1748 وچ لاہور دا نواب بنا دتا گیا۔ اسدے ساہمنے کئی سمسیاواں سن۔ زکریا خاں دی موت پچھوں اسدے پتراں وچکار جہڑا گریہہ-یدھ ہویا سی اس نال خزانہ خالی ہو گیا سی۔ پھر ابدالی دے حملے نے پورے راج پربندھ وچ گڑبڑ کر دتی۔ سکھاں نے اسدا لابھ اٹھایا۔ رام رونی درگ (قلعے) دے بورج اوہناں دی ودھدی ہوئی طاقت دا ثبوت سی۔ ایہناں سمسیاواں نالوں کتے وڈی تے بھیانک سمسیا ایہہ سی کہ ایرانی دل تے تورانی دل وچکار ٹھن گئی سی۔ دوہیں دل ستا ہتھیاؤن لئی آپس وچ لڑدے تے نت نوینیاں چالاں چلدے رہندے سن۔ جس دل دے ہتھ ستا آ جاندی سی بادشاہ اسدے ہتھ دی کٹھپتلی بن کے رہِ جاندا سی۔ اس سمیں دلی دا وزیر ایرانی دل دا نیتا صفدر جنگ سی۔ اوہ نہیں چاہندا سی کہ پنجاب تورانی دل دے ہتھ وچ رہے، اس لئی اوہ میر منوں نوں اکھاڑ دین دی فکر وچ سی۔
میر منوں جناں بہادر سی اوناں ہی کشل شاسک وی سی۔ اوہ جاندا سی کہ اسنوں ایہناں ساریاں سمسیاواں نال نبڑنا پینا ہے۔ سبھ توں پہلی سمسیا سکھ سن، جہڑے پورے باری-دوآبے تے رچنا-دوآبے وچ چھا گئے سن۔ اوہناں دے ہندیاں نہ امن بحال ہو سکدا سی تے نہ ہی لگان اگراہیا جا سکدا سی۔ لاہور دے پہلے حاکم وانگ اسنے وی سکھاں نوں ختم کرن دا فیصلہ کر لیا۔ مہینہ، ڈیڈھ مہینہ تیاریاں وچ لگیا رہا۔ اسنوں اک سگٹھت سینا دی لوڑ سی۔ اسنے ودھیرے مدھ ترکاں (شیعہ) نوں بھرتی کیتا۔ اوہ اسدی اپنی جاتی دے لوک سن تے نادر شاہ دی سینا نوں بھنگ کر دتے جان پچھوں نوکری دی بھال وچ سن تے ادھر ادھر بھٹک رہے سن۔ مئی دے انت وچ اسنے سارے افسراں، پنڈاں دے چودھریاں تے پہاڑی راجیاں دے ناں حکم جاری کر دتا کہ سکھاں نوں پھڑھو تے اوہناں نوں لوہے دے پنجریاں وچ بند کرکے لاہور بھیج دیو۔ گشتی فوج پھیر اوہناں دے پچھے لا دتی گئی۔ سکھاں نوں پھڑھ-پھڑھ کے لاہور لیاندا جان لگیا تے بھانت-بھانت دے تسیہے دے کے نخاس چونک وچ شہید کیتا جان لگیا۔
سکھ رچنا-دوابا تے باری-دوابا چھڈّ کے جالندھر-دوآبے ولّ چلے گئے۔ میر منوں نے جالندھر دے فوجدار ادنیہ بیگ نوں حکم دتا کہ اوہ سکھاں دے خلاف چڑھائی کرے۔ ادنیہ بیگ لاہور دا نواب بنن دے سپنے دیکھ رہا سی تے اس مقصد لئی سکھاں نوں استمال کرنا چاہندا سی۔
ادیناں بیگ نے جسا سنگھ آہلووالیا کول اپنا آدمی بھیج کے ایہہ کہہ بھیجیا کہ 'میرے نال ملاقات لئی آؤ تاں کہ آہمنے-ساہمنے بیٹھ کے دل دیاں گلاں کریئے۔ کنا چنگا ہوئے جے ملک دے راج پربندھ وچ تسیں وی ساڈا سہیوگ دیو۔ تسیں منہ منگیاں جاگیراں لے لؤ، جسدی منزوری میں لاہور توں لے دیاںگا تے بادشاہ وی خوش ہوئےگا۔ نوجوانا دے نقصان، رعیت دی بربادی تے بے آرامی دا کی لابھ...۔'
ادنیہ بیگ اجیہا آدمی سی جس اپر کدنت بھروسہ نہیں سی کیتا جا سکدا۔ اوہ سکھاں دی دوستی دا دم بھردا سی پر دل دا چور آدمی وی سی۔ ہو سکدا سی کہ اوہ جسا سنگھ نوں گرپھتار کردے منوں دے حوالے ہی کر دندا۔
جسا سنگھ نے اتر بھیجیا کہ 'ساڈی تہاڈی ملاقات جنگ دے میدان وچ ہوئےگی۔ اتھے جہڑے ہتھیار چلنگے اوہناں نوں دلی-گل بات سمجھنا۔ ملجل کے راج پربندھ وچ سہیوگ توں تہاڈا کی مطلب ہے؟ جسنوں مالک ملک دیوے، اوہ کسے دی جاگیر کیوں لوے؟ جس اپر تناں جہاناں دا بادشاہ خوش ہوئے، اسنوں ہور کی چاہیدا ہے؟ بناں نوجواناں دے نقصان تے بے آرامی دے کس نے ملکگیری کیتی ہے؟ کوئی مثال ہووے تاں دسو؟ جدوں ملک پوری طرحاں ساڈے قبجے وچ آ جائیگا، اسیں اسنوں پوری طرحاں آباد وی کر لوانگے۔ جدوں اسیں تلوار چکّ لئی ہے، تسیں صلاح دیاں گلاں کرن لگّ پئے ہو۔ ہن اسیں اسے تلوار نال ملک آزاد کرواؤنا ہے۔'
ادنیہ بیگ نے تنّ واری سنیہا بھیجیا، جسا سنگھ دا اکو جواب رہا
'راج کیریگا خالصہ، عاقی رہے نہ کوئِ۔
کھوار ہوئے سبھ ملینگے، بچے شرن جو ہوئِ۔'
ادنیہ بیگ نے ایہی سندیش، اندر کھاتے، سارے جتھیاں دے جتھیداراں نوں بھیجے سن پر جسا سنگھ ٹھوکا نے، جہڑا بعد وچ جسا سنگھ رامگڑھیا دے ناں نال مشہور ہویا، جاگیر لے کے ادنیہ بیگ دی پیش کش منّ لئی سی۔ اسدے چار بھرا سن۔ تنّ اسدے نال گئے پر سبھ توں چھوٹا، تارہ سنگھ، پنتھ دے نال رہا۔ اسنے ادنیہ بیگ دی چاکری کرنی پسند نہیں سی کیتی۔
ادنیہ بیگ نے میر منوں نوں وی خوش کرنا سی۔ اسنے سکھاں دے خلاف چڑھائی کر دتی۔ جسا سنگھ آہلووالیا اپنے جوانا سمیت مقابلے 'تے آ ڈٹے تے ادنیہ بیگ نال تلوار دی دھار نال گلّ کیتی۔ گھمسان دی لڑائی ہوئی۔ دوہاں دھراں دا کافی نقصان ہویا۔ اکلے سکھاں دے 600 جوان کھیت رہے۔ آخر دشمن سینا بھجّ کھڑی ہوئی۔ ادنیہ بیگ نے سکھاں دی گنتی زیادہ دسّ کے لاہور توں مدد منگی۔
اکتوبر دے انت وچ دیوالی آئی۔ سکھ امرتسر وچ اکٹھے ہوئے۔ دربار صاحب دے درشن کیتے، دیپمالا کیتی، دیوان سجیا جس وچ آؤن والے حالات اپر غور کیتا گیا۔ سکھاں نوں حملے دا خطرہ سی۔ اوہناں رام-رونی وچ دانے-پانی تے نیرے-چارے دا پربندھ کرکے پنج سو چنے ہوئے گھوڑسوار اس وچ چھڈّ دتے۔ کجھ دامسر دیاں جھاڑیاں تے پلاس دے سنگھنے جنگل وچ چھپ کے بیٹھ گئے تاں کہ لوڑ سمیں دشمن دا مقابلہ کیتا جا سکے۔ میر منوں اس موقعے دی اڈیک وچ سی۔ اسنے اک زبردست فوج نال چڑھائی کر دتی۔ اس مہم دی کمان ادنیہ بیگ دے سپرد سی۔ صادق علی اسدے نال سی۔ مغل سینا نے رام-رونی درگ نوں چارے پاسیوں گھیر لیا۔
گھیرابندی چار مہینے تک رہی۔ اس عرصے وچ سکھاں دے چھوٹے چھوٹے جتھے ویلے-کویلے باہر نکلدے، دشمن سینا دا کافی نقصان کرکے، رسد تے ہتھیار کھوہ کے پھیر قلعے وچ پرط جاندے۔ جتھیدار جےَ سنگھ کنھیا کول اک اجیہی گھوڑی سی، جہڑی چھال مار کے قلعے دی کندھ ٹپّ جاندی سی۔ اوہ اس گھوڑی اتے سوار ہو کے قلعے وچوں باہر جاندا، اپنے دو دھارے کھنڈے نال دشمنا اتے ادھر ادھر حملے کردا تے کئیاں نوں موت دے گھاٹ اتار کے واپس قلعے وچ پرط آؤندا۔ ایہناں چھاپا مار دھاویاں وچ 200 دو سو سکھ شہید ہو گئے۔ قلعے وچ ہن اوہناں دی گنتی صرف 300 رہِ گئی۔ دانے-پانی تے نیرے-پٹھے دی وی کمی پین لگی۔ آپس وچ گرمتا ہویا کہ 'لڑو جاں مرو' دے سوائے کوئی چارہ نہیں۔ ارداسا سودھ کے سارے قلعے وچوں باہر نکلن تے ہلاّ بول دین۔ دشمن دیاں پنگتیاں نوں چیر کے جہڑا نکل سکدا ہے، نکل جائے جاں شہید ہو جائے۔ اسے سمیں جسا سنگھ آہلووالیا دے دماغ وچ اک وچار آیا تے اسنے جسا سنگھ رامگڑھیئے نوں جہڑا اپنے سواراں نال ادنیہ بیگ ولوں لڑ رہا سی، کرڑی بھاشا وچ اک خط لکھیا، 'کی تسیں گورو دے خالصے ادنیہ بیگ دے ٹکڑاں اتے پلن لئی بنے سو؟ اس سمیں پنتھ سنکٹ وچ ہے۔ قلعے وچ بند 300 سنگھ سواراں دی جان اپر آ پئی ہے۔ جے تسیں اس سمیں وی پنتھ دے کم نہ آئے تاں کدوں آؤگے؟'
ایہہ خط جسا سنگھ رامگڑھیا نوں پہنچا دتا گیا۔ پڑھ کے اسدا دل پسیج گیا تے اپنے سوار، رسد تے ہتھیار لے کے رات نوں چپ چاپ قلعے وچ آ گیا۔ اس نال اندرلے 300 سواراں دا حونصلہ بجھیا تے گھیرابندی وی موکلی ہو گئی۔ یکدم حالات بدلے باہر نکلن دی تدبیر بنی۔

ادھر میر منوں نے اپنی ساری طاقت سکھاں نوں مٹاؤن وچ لائی ہوئی سی۔ ادھر صفدر جنگ اسدیاں جڑاں پٹن دا چھڑیندر رچ رہا سی۔
زکریا خاں دا وڈا پتر یہیا خاں اپنے چھوٹے بھرا شاہ نواج توں ہار کے دلی بھجّ گیا سی تے شاہ نواج وی احمد شاہ ابدالی توں ہار کے دلی نسّ آیا سی۔ یہیا خاں نے راج-پاٹھ دے سپنے دیکھنے چھڈّ کے فقیری لے لئی سی تے اوہ یہیا خاں توں 'درویش یہیا شاہ' بن گیا سی۔ پر شاہ نواج خاں دھن دا پکا سی تے اوہ لاہور دی نوابی اپر اپنا حق سمجھدا سی۔ مغل افسراں تے امیراں وچ اسدا اثر-رسوخ سی۔ لاہور تے ملتان وچ اسدے حمایتی موجود سن۔ ادنیہ بیگ ورگے چالباز آدمی اتے وی اسنوں بھروسہ سی۔ شروع توں ہی ہر معاملے وچ اوہ اسدا صلاح کار رہا سی۔ پہلاں یہیا خاں دے خلاف لڑائی وچ تے پھیر ابدالی دے خلاف لڑائی وچ اسنے اسدا پورا پورا ساتھ دتا سی۔ اسنوں وشواس سی کہ ادنیہ بیگ اسدا آدمی ہے تے لوڑ پین اتے کم آئیگا۔ اوہ پتا دی وراثت وچ ملی نوابی نوں حاصل کرن لئی ہی ہتھ پیر مار رہا سی۔
وزیر صفدر جنگ وی اس مہتوپورن نوجوان نوں اپنے چھڑینتر وچ استعمال کرنا چاہندا سی۔ مشکل ایہہ سی کہ ایرانی-دل دے لوک شیعہ سن تے تورانی-دل دے لوک سونی سن۔ زکریا خاں وی سونی سی تے اسدا سبندھ تورانی-دل نال سی۔ سوال ایہہ سی کہ کی شاہ نواج اسدی امداد لین لئی شیعہ بننا تے ایرانی-دل وچ شامل ہونا منّ لئیگا؟ صفدر جنگ نے اپنی پھروزا ناں دی داسی نوں بھیج کے شاہ نواج نوں اکانت وچ اپنے کول بلایا تاں کہ دانہ سٹّ کے ٹوہ لیا جائے۔
صفدر جنگ شاہ نواج نال بڑے پیار تے اپنتّ نال ملیا تے اسنوں اپنے کول بٹھاء کے گلّ شروع کیتی، “تیرے والد صاحبَ میرے زگری دوست سن۔ سوچیا کہ بلاء کے ہالچال ای پتہ کر لواں۔”
“ہالچال جو ہے، اوہ تاں تہانوں پتہ ای اے۔ وڈا بھرا فقیر ہو گیئے...”
“برخوردار! اوہ مینوں پتہ اے۔ اسدی گلّ چھڈّ۔” وزیر نے اسنوں وچکار ہی ٹوک دتا تے اگے کیہا، “توں اپنے والد صاحبَ دی طرحاں ہی بہادر مرد ایں...دسّ تیرے کی ارادے نے؟”
جویں کہ صفدر جنگ جاندا ہی سی کہ شاہ نواج لاہور دا نواب بنن لئی ہتھ پیر مار رہا ہے، اوویں ہی شاہ نواج وی جاندا سی کہ صفدر جنگ مئینل ملک نوں اکھاڑن دی فکر وچ ہے، پر بھولا بن کے بولیا، “میرے جو ارادے سن، سبھ خاک وچ مل چکے نے۔ ہن میں اپنی ہار دی آواز ہاں۔ حسرت بھریاں نظراں نال آسمان ولّ ویکھدا ہاں، جد کجھ وی نظر نہیں آؤندا تاں مڑ نظراں زمین 'تے ٹکاء لیندا ہاں۔”
“جوانی ہمت دا ناں ایں۔ خاک وچ ملے ارادیاں نوں جے ہمت دے پانی نال سنجیا جاوے تاں اوہ پھل دار رکھ بن سکدے نے۔”
صفدر جنگ شاہ نواج ولّ دیکھ کے مسکرایا۔ اس مسکراہٹ نے اوہ سبھ کجھ کہہ دتا جو اوہ کہنا چاہندا سی تے شاہ نواج سننا چاہندا سی۔
“میرے عزیز! اپنی گلّ میں صاف کر دینا چاہندا ہاں۔” صفدر جنگ نے ارتھپورن ڈھنگ نال سر ہلایا تے کجھ پل رک کے اگے کیہا، “میں تینوں لاہور دا نواب بنا سکدا ہاں، بشرط اے کہ...”
“ہاں، ہاں فرماؤ شرط کی اے؟” شاہ نواج نے اتسکتا نال پچھیا۔
“شرط ہے کہ کی تینوں شیعہ بننا تے میرے دل وچ شامل ہونا منظور ہے؟”
شاہ نواج دا باپ سونی سی۔ شیعہ تے سونی وچ کی فرق ہے ایہہ اسنے کدی سوچیا ہی نہیں سی، تے نہ ہی سوچن دی لوڑ محسوس کیتی سی۔ بھاویں اینا ضرور سمجھ گیا سی کہ شیعہ اتے سونی دو دل ہن جہڑے ستا خاطر آپو وچ لڑدے رہندے ہن۔ جس دل دے ہتھ وچ ستا آ جائے اوہ ورودھی دل نوں نیواں دکھاؤن تے آپ ستا وچ رہن لئی کسے وی ہتھ کنڈے توں کم لینا جائز سمجھدا ہے۔ شیعہ متھیا ہے، سونی متھیا ہے؛ ستا ہی سبھ کجھ ہے۔
“بول منظور اے؟” شاہ نواج نوں سوچاں وچ کھبیاں دیکھ کے صفدر جنگ نے پچھیا۔
“منظور اے۔” شاہ نواج نے اتر دتا۔ اسے ویلے مسجد وچوں آذان دی آواز آئی۔ عشر (آتھن) دی نماز دا ویلا ہو گیا سی۔
“میں کل تینوں،” آذان دی آواز آؤنی بند ہوئی تاں صفدر جنگ نے اپنی سکیم سمجھاؤنی شروع کیتی، “ملتان دی صوبیداری دا شاہی فرمان دیاںگا، فوج دیاںگا۔ ملتان اتے قبجہ کرن پچھوں لاہور پہنچنا تیرا کم اے۔”
“تہاڈا ایہہ عزیز اس کم نوں چٹکی وچ کر دکھائیگا۔”
شاہ نواج دیاں براچھاں کھڑ گئیاں۔ ایہہ سن کے صفدر جنگ وی کھڑ گیا سی۔
شاہ نواج شاہی فرمان تے فوج لے کے چپ چاپ تے اینی تیزی نال ملتان پہنچیا کہ میر منوں نوں ادوں ہی پتہ لگیا، جدوں اسدے آدمیاں نوں کٹمار کرکے اتھوں بھجا دتا گیا تے شاہ نواج اتھوں دا حاکم بن بیٹھا۔
اس سماچار دے نال ہی دوجا سماچار ایہہ ملیا کہ اپنی ہار دی نموشی مٹاؤن خاطر احمد شاہ ابدالی پھیر آ رہا ہے۔
میر منوں مشکل وچ پھس گیا۔ اوہ امرتسر آیا تے صلاحَ کرن لئی یدھ پریشد دی میٹنگ بلائی۔
جسا سنگھ آہلووالیا نے میر منوں دے دیوان کوڑا ملّ نوں لکھیا سی کہ قلعے وچ گھیرے ہوئے تنّ سو جوانا دی جان بچاؤن دا کوئی اپاء کرے۔ اپاء ہن خود-بہ-خود ساہمنے آ گیا۔
“دو دشمن دروازے اتے دستک دے رہے نے۔ اس حالت وچ بہتر ہے کہ سکھاں نال صلاح کر لئی جاوے۔” دیوان کوڑا ملّ نے میر منوں نوں صلاحَ دتی۔
“سکھاں نال صلاح!” میر منوں نے حیرانی پرگٹ کیتی تے اگے کیہا، “ایہہ کویں سنبھوَ ہو سکدا ہے؟”
“سکھ بہادر نے، سمیں 'تے کم آؤنگے۔...تے کون نہیں جاندا کہ سمیں دی لوڑ ہر اسمبھو نوں وی سنبھوَ بنا دندی اے۔ اوہناں نوں اینی زمین دے دیو کہ امن تے آرام نال رہِ سکن۔”
“سمیں دی لوڑ کجھ وی ہوئے، میں سکھاں نال صلاح دے خلاف ہاں۔ ازمائیں نوں مڑ ازماؤنا بے وقوفی اے۔ سکھ نہ کدی امن نال رہِ سکدے نے تے نہ ہی کدی رہے نے۔” ادنیہ بیگ نے زوردار شبداں وچ ورودھ کیتا۔
میر منوں ادنیہ بیگ دے دوہرے چرتر نوں خوب سمجھدا سی، اوہ جاندا سی کہ چاہے لکھ اپروں اسدا بنے اصل وچ شاہ نواج نال اندرے-اندر اسدا گنڈھجوڑ ہے۔ اوہ سانوں اس لئی سکھاں نال الجھائی رکھنا چاہندا ہے کہ شاہ نواج نوں ملتان وچ اپنی ستھتی مضبوط کرن دا موقع مل جائے۔ اسدے ورودھ کرن دا اثر ایہہ ہویا کہ دیوان کوڑا ملّ دے سجھاء نوں بل ملیا۔
“سانوں دیوان کوڑا ملّ اپر پورا بھروسہ اے۔ اوہ جو کجھ وی کردے نے، سرکار دے ہتّ لئی ہی کردے نے۔” میر منوں نے دیوان کوڑا ملّ دا سمرتھن کردیاں ہویاں ادنیہ بیگ ولّ مسکرا کے دیکھیا۔
“نواب صاحبَ سوچ لؤ۔ بد دے نال بھلائی نیک بندیاں نال برائی ہندی ہے۔”
میر منوں نے دیوان کوڑا ملّ دا سجھاء منّ لیا۔ سکھاں نوں پٹی پرگنا دا چوتھا حصہ لگان دینا منجور کرکے اوہ لاہور پرط آیا۔
رام رونی دی گھیرابندی ہٹ جان نال سکھاں نوں راحتَ ملی۔ اوہناں وچوں کجھ اپنے اپنے گھراں نوں چلے گئے تے کجھ نوں کوڑا ملّ نے اپنی فوج وچ بھرتی کر لیا۔
احمد شاہ ابدالی 1749 دے دسمبر وچ سندھ ندی پار کردے چناب دے سجے کنارے کوپرا وچ آ پہنچیا۔ میر منوں وی ترنت لاہور توں چلیا تے چناب دے کھبے کنارے سودھرا وچ جا کے رکیا۔ ابدالی نے میر منوں نوں خط لکھ کے چاہار مہل دے بقایا لگان دی تے اگے توں باقاعدہ لگان دندے رہن دی منگ کیتی۔ چاہار مہل نوں نادر شاہ نے اپنے راج وچ ملا لیا سی۔
میر منوں نوں اپنی فوجی طاقت دا پتہ سی۔ اسنے ابدالی دی منگ پوری کر دتی۔ ابدالی وی اپنے مانوپر دے جیتو دی شکتی دا اندازہ لاؤن آیا سی اگے ودھن دا کوئی ارادہ نہیں سی اسدا۔ اوہ اورنگ آباد، گجرات، سیاکوٹ تے پسرور دا بقایا 14 لکھ روپیہ لے کے قندھار پرط گیا۔
اس دوران شاہ نواج نے ملتان وچ اپنی ستھتی مضبوط کر لئی سی۔ اسنے اپنی سینا ودھا کے 15 ہزار کر لئی تے منوں نوں خط لکھ کے اپنے پتا دے مقبرے دی زیارت لئی لاہور آؤن دی اجازت منگی۔ منوں نے شاہ نواج دے ارادیاں نوں پہلاں ہی تاڑ لیا سی۔ اسنے اتر وچ لکھ بھیجیا کہ توں لاہور آ سکدا ایں، شرط ایہہ کہ اپنی فوج نال نہ لیاویں۔ شاہ نواج نے اکھڑپن نال کہہ بھیجیا، “میں وی آوانگا تے میری فوج وی آویگی۔ دیکھانگا، توں کنج روکدا ہیں۔”
میر منوں نے لڑائی دی تیاری کیتی تے اسدی سینا نے دیوان کوڑا ملّ دی کمان ہیٹھ ملتان اپر چڑھائی کر دتی۔ دوجے پاسے دکھن پچھم دے بلوچ، بھاولپریئے، منکوریئے تے سیالاں وی اپنی اپنی سینا لے کے شاہ نواج دی مدد لئی آ پہنچے۔ اوہناں ساریاں دی ملی جلی فوج نے کوڑا ملّ نوں آ روکیا۔ چھوٹیاں چھوٹیاں جھڑپاں ہوئیاں۔ وڈی لڑائی نہ ہو سکن کارن کوئی فیصلہ نہ ہو سکیا۔ میر منوں چاہندا سی کہ اسدی فوج اگے ودھے تے ملتان اپر چھیتی توں چھیتی قبجہ کر لئے پر شکتی گھٹّ ہون کارن کوڑا ملّ مجبور سی۔
کوڑا ملّ نے اپنا اک وشواس پاتر جاسوس ترنت امرتسر بھیجیا۔ سکھاں نے اسدا سواگت کیتا تے جسا سنگھ آہلووالیا دی جتھیداری وچ دس ہزار سکھ کوڑا ملّ دی سہائتا لئی چل پئے۔ اٹھ آنے روز پیادہ، اک روپیہ گھوڑسوار تے پنج روپئے روز فی سردار دینا طے ہویا تے دو مہینیاں دا خرچ یکلخت پیشگی دے دتا گیا۔ سمیں دے رواج انوسار ایہہ وی طے ہویا کہ مہم دوران لٹّ دا جناں مال سکھاں دے ہتھ آئیگا، اوہناں دا ہوئےگا۔
ملتان دے ادھر، دوران لنگان پنڈ دے نیڑے لڑائی ہوئی۔ زاہد خاں تے اسدے پتر سجا خاں نے زوردار دھاوا بول کے کوڑا ملّ دی خاص فوج نوں پچھے دھریک دتا۔ جدوں گھمسان دا یدھ ہو رہا سی، ادنیہ بیگ دے آدمی اپنے دشمن اتے حاوی ہو رہے دکھائی دتے۔ شاہ نواج بڑی بہادری نال لڑدا ہویا کوڑا ملّ ولّ ودھ رہا سی۔ اسدے اک سیناپتی خواجہ شاہ دی فوج کوڑا ملّ دی فوج اپر بھاری ہندی جا رہی سی۔ خواجہ شاہ نے شاہ نواج نوں جت دی ودھائی دندیاں کیہا، “میں اس کافر نوں پھڑھ کے ہنے تہاڈے ساہمنے پیش کردا ہاں۔” پر جدوں خواجہ شاہ نے کوڑا ملّ نوں للکاریا، خالصے نے ادوں ہی اپنیاں بندوقاں شاہ نواج اپر داغ دتیاں۔ اوہ بچاء لئی مڑنا ہی چاہندا سی کہ اک گولی نے اسدا کم تمام کر دتا۔ بھیم سنگھ ناں دے سکھ سوار نے شاہ نواج دے ڈگدیاں ہی اسدا سر اپنی تلوار نال کٹّ سٹیا۔ اس بہادری لئی بھیم سنگھ نوں کڑیاں دی جوڑی، شستر-بستر تے اک ودھیا گھوڑا انعام وجوں ملیا۔
شاہ نواج دے مردیاں ہی اسدے حمایتی بھجّ کھڑے ہوئے۔ سکھاں نے اوہناں دا پچھا کرکے ریڑھے، سامان تے گھوڑے آدی قبجے وچ کر لئے۔ کوڑا ملّ دے ساتھی سرداراں وچوں عبدل عزیز تے مرزا عصمت بیگ مارے گئے۔
لڑائی بند ہون پچھوں کوڑا ملّ نے شاہ نواج دی لاش تلاش کروائی تے راجسی سنمان دے نال شمس تبریج دے مقبرے کول اسنوں دفن کر دتا۔
اس پچھوں دیوان کوڑا ملّ شہر ملتان وچ داخل ہویا تے صوبے اپر قبجہ کر لیا۔
اس جت دی خوشی وچ میر منوں نے کوڑا ملّ نوں 'مہاراج' دا خطاب دتا تے ملتان دا حاکم تھاپ دتا۔
اس لڑائی وچ سکھاں ولوں جو سہائتا ملی، اسدا دھنواد کردیاں ہویاں دیوان کوڑا ملّ نے تنّ لکھ روپئے خرچ کرکے ننکانہ صاحب وکھے گورو نانک دیوَ جی دی بال لیلہ نامک گرودوارہ بنوایا تے اسدے نال اک وڈا سروور وی۔ اس سیوا دی یادگار دے طور 'تے گردوارے دی اندرلی کندھ اپر اک چتر اس طرحاں بنایا گیا ہے کہ مہاراج کوڑا ملّ ہاتھی اپر سوار ہن تے فوج تے گھوڑیاں نال مہم اپر جا رہے ہن۔
ہن سکھاں نے 'کوڑا ملّ' دے بجائے اوہناں نوں 'مٹھا ملّ' کہنا شروع کر دتا سی۔

ایہناں اتھل-پتھل دے پکڑ-پچھاڑ بھریاں ستھتیاں وچ جس مہاں پنکار، مکار تے چالباز ویکتی دا ویکتیتوّ نکھڑ کے ساہمنے آیا، اوہ جالندھر دا حاکم ادنیہ بیگ سی۔ زبان دا مٹھا، سریرک پکھوں چست-درست اتے ہتھیلی اتے سروں جماع کے دکھاء دین والا آدمی سی اوہ۔ نہ اوہ ایرانی سی، نہ ترانی؛ نہ شیعہ سی، نہ سونی۔ اپنے توں اتلے نوں ہیٹھاں ڈیگن دے آپ اچا اٹھن لئی چاپلوسی، چھل-کپٹ تے دھوکھادھڑی ہی اسدا ایمان سی۔ اسدی نظر ہمیشہ اپر ولّ رہندی سی تے اوہ ہر ویلے اسامان نوں ٹاکی لاؤن دیاں ویونتاں گھڑدا رہندا سی۔
اسدا جنم شکرپر ناں دے اک پنڈ وچ ہویا سی۔ جو لاہور توں اٹھ کو میل دے فاصلے اپر، راوی دے کنڈھے سی۔ اوہ جات دا آرائی سی تے اسدا بچپن دا نہ چنوں سی۔ گھرے انتاں دی غریبی سی، چوہے کھڑمستیاں کرن آ جاندے سن۔ جدوں اوہ بچپن لنگھ کے چھوہر اوستھا وچ پہنچیا تاں گھروں نٹھّ کے شہر آ گیا تے جیا بیگ ناں دے اک مسلمان افسر دا گھریلو نوکر بن گیا۔ مٹھی بولی تے چاپلوسی نال اسنے افسر دا من موہ لیا۔ ویسے وی اوہ خاصہ ہشیار تے سمجھدار سی تے جیا بیگ اسدے کم اتے خوش سی۔ پر چنوں خوش نہیں سی، اوہ گھریلو نوکر دے بجائے کجھ ہور بننا چاہندا سی۔ جدوں اوہ ستاراں اٹھاراں سال دا ہویا تاں اس بندھوا جیون توں مکت ہون دی اچھا پربل ہو اٹھی۔ اک دن اوہ پکا ارادہ کرکے جیا بیگ دے ساہمنے جا کھڑھا ہویا تے ہتھ جوڑ کے بولیا، “حضور میں اینے دن ما-بدولت دی سیوا کیتی اے۔ جے تہاڈی نظر سولی ہو جائے تاں بندہ کوئی ہور کم کرن دی اچھا ظاہر کرے۔”
جیا بیگ نے اسنوں فوج وچ بھرتی کروا دتا۔ ادنیہ بیگ نے جیون فوجی افسراں وچکار بتایا سی۔ اوہناں دے رنگ-ڈھنگ دیکھے سن۔ اسدی اچھا فوجی افسر بنن دی سی۔ پر کجھ دناں وچ ہی پتہ لگّ گیا کہ اک سادھارن سینک دے پد توں افسر دے پد تک پہنچنا مشکل ہی نہیں، اسمبھو ہے۔ اک سینک دا جیون، گھریلو نوکر دے جیون نالوں کسے وی پکھ توں بہتر نہیں۔ اسنے فوج دی نوکری توں استعفٰی دے دتا تے سلطان ضلعے دے کانگ وچ مالیا اگراؤن والے دفتر وچ ملازم بھرتی ہو گیا۔ مٹھی زبان، چنگی کارگزاری تے پکے ارادے صدقہ اسنے چھیتی ہی کئی دوست بنا لئے۔ اوہناں وچ سلطان پور دا اک دھنڈّ سیٹھ شری نواس وی سی، جسدا علاقے وچ کافی رسوخ سی۔ لالا شری نواس نے کجھ سالاں وچ ہی اسنوں ہلکے دے پنج چھ پنڈاں دا مالیا اگراؤن دا ٹھیکہ دواء دتا۔ ادنیہ بیگ نے اپنی یوگتا دکھائی تے اک سال وچ ہی اس علاقے دے سارے پنڈاں دا مالیا اگراؤن دا ادھیکار اسنوں مل گیا۔
ادنیہ بیگ ہن معمولی کرمچاری نہیں، اک یوگ افسر سی۔ اسدا پیر ترقی دی پوڑی اتے ٹکّ چکیا سی۔ اس پد اتے پہنچ کے اسدا کم کرن دا اتساہ ہور ودھ گیا تے اچا اٹھن دی لالسا وی تیبر ہو گئی۔ کانگ حلقہ سلطان پور ضلعے دی اک اکائی سی۔ ادنیہ بیگ اپنا مالیا سلطان پور اباراہیملودھیب ابراہیم دے خزانے وچ جمع کرواؤندا ہندا سی۔ ضلع افسر اسدی امان داری، کم کرن دی لگن تے یوگتا توں اینا پربھاوت ہویا کہ اسنے اسنوں سارے ضلعے دا لگان لاہور خزانے وچ جمع کرواؤن لئی بھیجنا شروع کر دتا۔ ادنیہ بیگ ورگے زبان دے مٹھے تے دھن دے پکے آدمی لئی لاہور دربار وچ اثر-رسوخ پیدا کرن دا ایہہ سنہری موقع سی۔
سببّ نال ضلع افسر دی موت ہو گئی۔ ادنیہ بیگ جھٹّ لاہور جا پہنچیا تے لاہور دے خزانہ افسر راہیں نواب خان بہادر زکریا خاں نال جا ملاقات کیتی۔ زکریا خاں اسدی گل بات توں اینا پربھاوت ہویا کہ اسنوں ضلع افسر بناؤن لئی تیار ہو گیا، پر شرط ایہہ رکھی کہ کوئی اسدی ضمانت دے دئے۔ ضمانت لالا شری نواس نے فوراً دے دتی۔ ادنیہ بیگ نے وی لالا شری نواس لئی کھلھدلی دکھائی ضلع افسر بندیاں ہی اسنوں اپنا نائب تے اسدے وڈے بھرا بھوانی داس نوں، جہڑا فارسی جاندا سی، دفتر وچ سپرڈینٹ لا دتا۔ اوہ آپ انپڑھ سی۔
ادنیہ بیگ دے ضلع افسر بنن توں کجھ دناں پچھوں ہی نادر شاہ دا حملہ ہویا تے ایرانی فوجاں لاہور توں دلی جاندیاں ہوئیاں سلطان پور وچوں لنگھیاں۔ جس نال بھگدڑ مچّ گئی۔ امن تے راج پربندھ دیاں چولاں ہلّ گئیاں۔ خاصی لٹمار ہوئی۔ جدوں نادر شاہ واپس ایران پرط گیا تاں ادنیہ بیگ نے اپنے ضلعے وچ امن بحال کرن دا کم اینی لگن تے مشتیدی نال کیتا کہ کجھ دناں وچ ہی جن جیون عامَ وانگ ہو گیا۔ کھیتی باڑی، وپار تے روزگار دے ہور دھندے شانتمئی ڈھنگ نال مڑ چلن لگّ پئے۔ ایہہ اک چمتکار ہی سی، جس کرکے ادنیہ بیگ خان بہادر زکریا خاں دی نظر وچ اچا چڑھ گیا۔
دوابا جالندھر دی ودھیرے آبادی جٹاں دی سی تے اوہناں دی ہمدردی سکھاں نال سی۔ جدوں نادر شاہ دے حملے نال ہپھڑا-دپھڑی مچی تاں سکھاں نے اسدا پورا لابھ اٹھیا۔ اوہناں کول نواب کپور سنگھ، باگھ سنگھ تے جسا سنگھ آہلووالیا ورگے سیوگ نیتا سن۔ اوہ جنگلاں تے پہاڑاں وچوں نکل کے پورے دوابا جالندھر وچ پھیل گئے۔ ہن سوال ایہہ سی سکھاں نال کنج نبڑیا جائے۔ زکریا خاں نوں لگیا کہ ادنیہ بیگ ہی اک اجیہا آدمی ہے، جہڑا اس کم نوں نیپھرے چاڑھ سکدا ہے۔ اسنے ادنیہ بیگ نوں جالندھر دا فوجدار بنا دتا۔
ادنیہ بیگ فوجدار دے عہدے اپر وی پورا سفل سدھ ہویا۔ اسنے دوابا جالندھر وچ امن شانتی قایم کر دتی۔ پر اسنے ایہہ کم سکھاں نوں دباء دے نہیں مترتا پورن ڈھنگ نال کیتا۔ اسدی مترتا پچھے وی دو ادیش چھپے ہوئے سن اک ایہہ کہ جے سکھاں نوں کچل دتا گیا تاں اسنوں اس وڈے عہدے اپر کون رہن دئیگا۔ دوجا اوہ سکھاں دی مدد نال خان بہادر زکریا خاں دی تھاں آپ لاہور دا صوبیدار بنن دا سپنا دیکھ رہا سی۔ اس لئی دوہری نیتی اپنائی۔ اپروں اوہ سکھاں پرتی دشمنی دا ناٹک تے اندروں اوہناں دی مدد کردا رہا۔ اس تے سکھ سرداراں وچکار اک الکھت سمجھوتہ ہو گیا کہ اوہ اپنیاں باغی کاروائیاں لاہور کھیتر بھاوَ باری دوآبے وچ جاری رکھن۔ اس نال سکھاں دی شکتی دن دن ودھی۔ اوہ باری دوآبے وچ جا کے لٹّ مار کردے سن تے جالندھر دوآبے وچ پرط آؤندے سن۔
سلطان پور ضلعے وچ امن بحال ہون دا رہسّ وی ایہی سی کہ اسنے سکھاں نال دوستی درسائی سی۔ جدوں سکھ اتھے آئے تاں اسدے ہندو افسراں شری نواس تے بھوانی داس نے اوہناں دی سیوا وچ حاضر ہو کے کیہا کہ سلطان پور اوہ پوتر بھومی ہے جس اپر گورو نانک دیوَ جی نے تپسیا کیتی سی تے جتھے اوہناں نوں گیان پراپت ہویا سی، اس نوں بچاؤ۔ سکھ پھیر اتھے نہیں گئے۔
زکریا خاں دی موت پچھوں جدوں پردھان منتری کمرودین نے اپنے جوائی یہیا خاں نوں لاہور دا نواب تے شاہ نواج نوں جالندھر دا فوجدار بنایا تاں ادنیہ بیگ نے اجیہا روئیاں اپنایا کہ اس نال دوہیں بھرا خوش رہن۔ اسنے شاہ نواج دے نائب دی حیثیت نال جالندھر دوآبے وچ، جہڑا پنجاب دا سبھ توں خوش حال علاقہ سی، یوگ پربندھ بنائی رکھن وچ اپنی وفاداری دا ثبوت دتا تے جدوں یہیا خاں تے اسدے دیوان لکھپت رائے نے سکھاں نوں ختم کرن دی مہم چھیڑی تاں اس وچ پورا سہیوگ دے کے اپنی وفاداری دا ثبوت دتا۔
پر جدوں شاہ نواج نے لاہور اتے حملہ کیتا تاں اسنے شالیماج باغ دی لڑائی وچ شاہ نواج دا ساتھ دتا کیونکہ شاہ نواج دے لاہور دا نواب بنن نال، اوہ پہلاں وانگ ہی، جالندھر دوآبے دا فوجدار بن سکدا سی۔
شاہ نواج دے ہتھوں یہیا خاں دی ہار ہوئی تے اسنوں جالندھر دی فوجداری انعام وچ ملی۔ پر جدوں پردھان منتری کمرودین نے شاہ نواج دی نوابی منظور کرن دے بجائے اسدے خلاف فوجی کاروائی کرن دی دھمکی دتی تاں شاہ نواج گھبرا گیا۔ تد ادنیہ بیگ نے اسنوں احمد شاہ ابدالی نوں اپنی مدد لئی بلاؤن دی صلاحَ دتی سی تے نال ہی چپ چاپ کمرودین نوں وی خبر بھیج دتی سی کہ شاہ نواج نے احمد شاہ ابدالی نوں سدا بھیجیا ہے۔
اوہ ابدالی دے ورودھ شاہ نواج ولوں لڑیا تے جدوں شاہ نواج ہار کے دلی آیا تاں اوہ وی اسدے نال سی۔ مانوپر دی لڑائی وچ اسنے بہادری دا ثبوت دتا سی تے اسنوں دو پھٹّ وی لگے سن۔ اس نال اوہ نویں پردھان منتری صفدر جنگ تے لاہور دے فوجدار میر منوں دوہاں دی کرپا دا پاتر بن گیا۔ اسنوں جالندھر دی فوجداری پھیر مل گئی۔
ہن اوہ رام رونی وچ گھرے سکھاں نوں ختم کرکے جت دا سہرا پراپت کرنا چاہندا سی، جہڑا گھیرا بندی ہٹاء لین نال نہیں سی پراپت ہونا۔
رام رونی دوآلے گھیرے دی مدت لمیں ہو جان وچ اسدی دوجی دلچسپی ایہہ سی کہ میر منوں دے ادھر الجھیا رہن نال شاہ نواج نوں ملتان وچ اپنی ستھتی مضبوط کرن دا موقع مل جائیگا۔ دلی وچ ایرانی-دل جاں تورانی-دل جہڑا وی ستا وچ ہندا، اوہ اسے دا ہو جاندا۔ اسنوں پتہ سی صفدر جنگ، میر منوں نوں اکھاڑنا چاہندا ہے۔ جے شاہ نواج پوری تیاری کرکے لاہور اپر حملہ کردا تاں جس طرحاں یہیا خاں دے ورودھ شاہ نواج دا ساتھ دتا سی ہن وی اوہنے کھلھ کے اسدا ساتھ دتا۔ اوہ دوہیں اکو سپنا دیکھ رہے سن۔ شاہ نواج ایہہ سمجھدا سی کہ 'میں ادنیہ بیگ نوں استمال کر رہا ہاں'۔ تے ادنیہ بیگ ایہہ سمجھ رہا سی کہ 'میں شاہ نواج نوں ورت رہا ہاں'۔
اوہناں دا ایہہ سپنا میر منوں نوں اکھاڑ کے ہی پورا ہو سکدا سی۔
جویں الو تے چمگدڑ نوں چانن نالوں ودھ ہنیرا چنگا لگدا ہے، ادنیہ بیگ نوں وی اوویں ہی امن نالوں ودھ اتھل-پتھل پسند سی۔ اس لئی سکھاں نال صلاح کرن والے دیوان کوڑا ملّ اتے اسنوں بڑا ہی غصہ آیا تے اوہ من ہی من وچ اک سنکلپ کیتا تے بڑبڑایا، 'راہ دا ایہہ روڑا وی ہٹاؤنا ہی پئیگا۔'
تے اس دا موقع وی اسنوں چھیتی ہی مل گیا۔
ooo
احمد شاہ ابدالی دسمبر 1752 وچ تیجی واری پھیر اپنے پورے لام-لشکر نال چڑھ آیا۔ بہانہ ایہہ سی کہ میر منوں نے چاہار مہل دا سالانہ لگان دین دا وعدہ پورا نہیں سی کیتا۔ اصل وچ اوہ مانوپر دی ہار دا بدلہ لین لئی پوری تیاری نال آیا سی۔
ادھر میر منوں نوں وی اپنی طاقت اتے پورا بھروسہ سی۔ شاہ نواج روپی کنڈا نکل چکیا سی۔ ملتان دی سینا وی اسدے نال سی تے اوہ سمجھدا سی کہ میں اک وار پھیر ابدالی دے ناسیں دھوآں لیا دیاںگا تے اوہ مڑ ادھر منہ نہیں کریگا۔
جدوں پتہ لگیا کہ ابدالی آ رہا ہے، لاہور واسیاں وچ بھے دی لہر دوڑ گئی۔ دھنڈّ لوک اپنے پریواراں سمیت جموں ولّ پلائن کرن لگے۔ میر منوں نے وی اپنا پریوار تے خزانہ جموں دے راجے رنجیت دیوَ کول بھیج دتا۔ اس پچھوں اوہ 50،000 گھوڑسوار تے پیادے تے 400 توپاں لے کے لاہور ولّ تر پیا۔ راوی پار کرکے اسنے لاہور توں 12 کوہ دور شاہ دولا دے پل اپر جا مورچہ لایا۔
احمد شاہ ابدالی اک ہشیار تے تجرباکار سیناپتی سی۔ اسنے ایہہ کھیڈ کھیڈی کہ میر منوں دی سینا دے پچھے پچھے جا کے چپ چاپ راوی پار کیتی تے شالیمار باغ وچ آ پہنچیا۔
جدوں میر منوں نوں اس گلّ دا پتہ لگیا تاں اوہ جھٹّ واپس آیا تے لاہور دی سرکھیا کندھ دے باہر-وار مورچے بنوا کے بیٹھ گیا۔
لاہور دی ایہہ گھیرابندی چار مہینے تک چلی۔ ابدالی کول توپاں نہیں سن۔ اس لئی اسنے حملہ نہیں کیتا۔ منوں ایہہ آس لئی کہ دلی توں مدد آویگی، مورچہ-بندی کری بیٹھا رہا۔ گھیرا بندی دے لمکاء دا سٹّ ایہہ نکلیا کہ افغان فوجاں نے لاہور دے آلے دوآلے چالی میل تک دا علاقہ اجاڑ دتا۔ نوبت ایہہ آئی اس علاقے رات نوں دیوا تک بلنوں ہٹ گیا۔ اناج تے چارہ لبھیاں نہیں سی لبھدا۔ دوہاں دھراں کول رسد دی بھاری قلت ہو گئی۔ لاہور شہر وچ اناج روپئے دا دو سیر وکن لگا۔ گھیڑیاں نوں پرانیاں جھگیاں جھونپڑیاں ڈھاہ کے، اوہناں دیاں چھتاں دا پھوس تے سرکنڈا کھواؤنا پیا۔
بھکھ ہتھوں پرشان ہو کے میر منوں نے ہمالا کرن دی سوچی تے 4 مارچ 1752 نوں صلاح-مشورہ کرن لئی یدھ-پریشد دی بیٹھک بلائی۔ اس وچ دو راواں سن۔ اک اوہناں لوکاں دی سی، جہڑے ترنت آر-پار دی لڑائی دے حق وچ سن۔ میر منوں دیوان کوڑا ملّ دی گلّ دا سبھ توں ودھ وشواس کردا سی، اوہ لڑائی دے پکھ وچ نہیں سن۔ اوہناں دی رائے سی کہ 'ساڈے ودھیرے سپاہی ادھروں اودھروں اکٹھے کیتے ہوئے ہن۔ اوہ ججھارو تے تجرباکار افغاناں دے ساہویں ٹک نہیں سنگے۔ آس پاس دا سارا علاقہ لٹّ-کھوہ تے بھے صدقہ اجاڑ ہو چکیا ہے۔ رسد دی کمی تے بھکھمری دشمن دے کھیمے وچ وی ہوئےگی۔ اگلے دناں وچ شدت دی گرمی پین لگّ پئیگی۔ ابدالی دے سپاہی اسنوں سہار نہیں سکدے تد جاں تاں اوہ واپس پرط جائیگا تے جاں پھیر آپ ہی حملہ کریگا۔ انج ساڈا پلڑا بھاری ہوئےگا۔ بہتر ایہی ہے کہ تد تک انتظار کیتا جائے۔' ایہہ رائے بالکل درست سی۔ پر ادنیہ بیگ نے ہر حالَ وچ دیوان کوڑا ملّ دا ورودھ کرنا سی تے اس ورودھ پچھے اسدا اپنا اک منشا سی، جہڑا کوڑا ملّ نوں رستے 'چوں ہٹاء کے تے منوں نوں ہرا کے ہی پورا ہو سکدا سی۔
“مورچیاں وچ بیٹھ کے بھکھے مر جانا نہ عقل مندی ہے تے نہ ہی بہادری۔” ادنیہ بیگ نے اپنا ورودھی ترک پیش کیتا۔ “ابدالی دی چال وی ایہی ہے کہ اسیں بھکھ توں تنگ آ کے ہتھیار سٹّ دیئیے۔ اس وچ حونصلہ ہندا تاں ہن تک حملہ نہ کر دیندا؟ کیوں نہ اسیں دشمن دی کمزوری دا فائدہ اٹھائیے تے اسدے ہر ارادے نوں دھوڑ وچ رلاء دیئیے۔”
مانوپر دی لڑائی وچ ادنیہ بیگ ابدالی دے ورودھ بڑی بہادری نال لڑیا سی، میر منوں نوں ایہہ گلّ اجے تک نہیں سی بھلی۔ اسنوں اپنی طاقت اتے مان سی تے اوہ ابدالی نال دو دو ہتھ کرن لئی کاہلا وی پے چکیا سی اس لئی ادنیہ بیگ دیاں گلاں وچ آ گیا تے اسنے اپنی فوج نوں مورچیاں وچوں نکل کے اگے ودھن دا حکم دے دتا۔
مقبول بوٹی دے نیڑے گھماسان دا یدھ ہویا۔ جدوں میر منوں بھاری نقصان کھا کے پچھے ہٹ رہا سی تاں دیوان کوڑا ملّ اسدی مدد لئی آ پہنچیا ادنیہ بیگ نے اپنے اک خاص سردار واجد خاں قصوری نوں اشارہ کیتا کہ اسدا کم تمام کر دیو۔ واجد خاں نے پچھوں دی گولی چلائی۔ کوڑا ملّ دھرتی اتے ڈگّ کے تھاویں ڈھیر ہو گیا۔ نال دی نال ادنیہ بیگ نے اک ہور کھیڈ کھیڈی کہ اپنی فوج پچھے ہٹاء لئی۔ سٹہ ایہہ ہویا کہ مغل سینا وچ بھگدڑ مچّ گئی۔ منوں لئی ہتھیار سٹن توں بناں ہور کوئی چارہ نہیں رہا۔
اگلی دن منوں بڑی شان تے حوصلے نال ابدالی دے تنبو وچ پہنچیا۔ اسدے نال صرف تنّ جنے سن۔ اسنے اپنا صافا گلے وچ لمکایا ہویا سی جہڑا ہار منّ لین دا پرتیک سی۔ اوہ اپنے نال کجھ ودھیاں نسل دے گھوڑے، نقدی تے خلعت دا تحفہ وی لے کے گیا سی۔
شاہ ولی خاں تے جہان خاں افغان سرداراں نے اسنوں ابدالی دے ساہمنے پیش کر دتا۔ منوں دا آتم وشواس اسدے چہرے وچ جھلک رہا سی، جویں کہہ رہا ہوئے 'ہار گئے تاں کی ہویا، مقابلہ تاں یاراں نے وی خوب کیتٔے'۔ ابدالی اسدے ہاو بھاوَ تے پربھاوشالی طیور دیکھ کے بڑا پربھاوت ہویا۔
“تساں پہلاں ہتھیار کیوں نہ سٹے بئی؟” ابدالی نے منوں دے چہرے اتے نظراں گڈّ کے پچھیا۔
“اساں اپنے آقا دی نوکری کر رہے ساں۔” منوں نے اتر دتا۔
“تہاڈا آقا تہاڈی مدد لئی کیوں نہیں آیا؟”
“اوہ سمجھدے نے، تہاڈے مقابلے لئی اوہناں دا ایہہ کھادم (سیوک) ہی کافی ہے۔”
“ہن تسیں لوک میرے رحم اتے او، میں تہاڈے نال کی سلوک کراں؟”
“جے تسیں وپاری او تاں سانوں ویچ دیو (پھروتی لے لوو)، جے قصائی او تاں قتل کر دیو تے جے بادشاہ او تاں معاف کر دیو۔”
“تہاڈے اپر خدا دا فضل اے۔ جاؤ میں تہانوں معاف کیتا۔”
تے ابدالی نے اسنوں گلے لا لیا۔ فرزند خاں رستمیں ہند دا خطاب دتا۔ خلعت واپس کر دتی تے جہڑی پگڑی آپ بنھیں ہوئی سی، اسدے سر اتے رکھ دتی تے اپنے ولوں لاہور دا صوبیدار تھاپ دتا۔
منوں نے ابدالی نوں بینتی کیتی کہ میرے سپاہیاں نوں وی معاف کر دیو کیونکہ اوہ میرے حکم نال لڑے ہن، اس لئی بے قصور ہن۔ ابدالی نے اسدی بینتی منظور کر لئی۔ جنے مغل سینک قیدی بنائے سن، ساریاں نوں رہاء کر دتا تے اپنے سپاہیاں نوں کیہا شہر نوں لٹیا نہ جائے۔
منوں نے جناں روپئیاں سنبھوَ ہو سکیا، اکٹھا کرکے ابدالی نوں دے دتا تے قلعے دیاں چابیاں وی اسدے حوالے کر دتیاں۔
پھیر دوہاں وچکار جہڑی سندھی ہوئی، اس دیاں شرطاں انوسار لاہور تے ملتان دوہیں صوبے درانی راج وچ شامل کر دتے گئے۔
احمد شاہ ابدالی نے اس سندھی نوں منظور کرواؤن خاطر، اپنے اک وشیش دوت قلندر بیگ دے ہتھ، بادشاہ کول دلی بھیج دتا۔ بادشاہ نے اس اپر موہر لا دتی۔ انج لاہور تے ملتان، دو مہتو پورن سرحدی علاقے، مغلاں دے ہتھوں نکل کے ابدالی دے ہتھ وچ چلے گئے۔

اوہناں چار مہینیاں وچ جدوں میر منوں تے اسدے فوجدار احمد شاہ ابدالی نال الجھے ہوئے سن، سکھاں نوں اپنی شکتی ودھاؤن دا موقع ملیا تے اوہناں نے اپنی آزادی لئی یتن شروع کر دتے۔ اوہناں دوابا-باری تے دوابا-جالندھر وچ اتھل-پتھل مچا دتی۔ جہڑے تئسبی سید اتے پیرزادے سکھاں اپر ظلم کرن دے ذمہ وار سن، اوہناں توں گن-گن کے بدلے لئے گئے۔ پھیر اوہناں نے ستلج پار کیتا تے سرہند، تھانیسر تے جیند دے علاقے نوں برباد کرکے سونیپت تے پانیپت دے حاکم کامگار نال جا ٹکر لئی۔ کامگار نے اوہناں نوں اگے ودھن توں روکیا تے کافی نقصان پہنچا کے پچھے دھکیل دتا۔
دل خالصہ دا اک ٹولا چڑھت سنگھ شکرچکیا دی کمان وچ دوابا-رچنا دے دوابا-چجّ وچ جا داخل ہویا تے اس نے جہلم پار کرکے سید بصرہ تک دے پورے علاقے نوں اپنے قبجے وچ کر لیا۔ گجرات دے راککھڑ سردار مکرن نال ٹکر لئی تے اپنے چناب پار دے علاقے چھڈّ دین لئی مجبور کر دتا۔
انج بہت سارا دھن سکھا دے ہتھ لگیا تے بہت سارے نوجوان دل-خالصہ وچ بھرتی ہوئے۔
احمد شاہ ابدالی دے نال صلاح ہو جان پچھوں باہری حملے دا خطرہ ٹل گیا تے دلی دا دخل وی ختم ہو گیا۔ پر سکھاں دا خطرہ ودھ گیا سی۔ میر منوں لئی ہن اوہی سبھ توں وڈی تے سبھ توں پہلی سمسیا سن۔ دیوان کوڑا ملّ دے لڑائی وچ مارے جان پچھوں سکھاں دا کوئی ہمدرد وی نہیں سی رہِ گیا۔ میر منوں نوں اوہناں دے پچھلے کارنامے یاد آئے تے سمجھ لیا کہ اوہناں لئی جاگیر دے لالچ دا کوئی منتک نہیں۔ اوہناں دا مکھ منتوَ آزادی پراپت کرنا ہے تے جدوں تک آزادی پراپت نہیں کر لیندے، اوہ چپّ بیٹھن والے نہیں۔ پنجاب وچ راج کرنا ہے تاں سکھاں نوں ختم کرنا ہی پئیگا۔ ایہہ دوہاں لئی زندگی موت دی لڑائی ہے، صلاح سمجھوتے سبھ استھائی نے۔
میر منوں نے سکھاں نوں دتی ہوئی جاگیر ضبط کرکے 1748 والا حکم پھیر جاری کر دتا کہ سکھ جتھے وی ملے، پھڑھ کے لاہور بھیج دتا جائے۔ پنڈاں دے چودھریاں تے پہاڑی علاقیاں دے راجیاں نوں سخت ہدایتاں کر دتیاں گئیاں تے ہر پاسے گشتی فوج بھیج دتی گئی۔ دمن دا مقابلہ کردے ہوئے سکھ وی خاصے ہشیار تے چکنے ہو چکے سن۔ سرکاری گتیودھیاں دی خبر اوہناں تک پہنچدی رہندی سی۔ لاہور توں گشتی فوج دے روانہ ہندیاں ہی سنگھ پنڈاں وچوں نکل کے شوالک دیاں پہاڑیاں وچ جا پہنچے۔
سنگھاں دا ایہہ ستواں قتل عام سی۔ پہلا بادشاہ بہادر شاہ دے سمیں 1710 توں 1712 تک، دوجا پھروکھسیئر تے عبدل صمد دے سمیں، تیجا نواب زکریا خاں دے سمیں 1726 توں 1735 تک، چوتھا وی زکریا خاں دے سمیں 1739 توں 1745 تک، پنجواں پھیر زکریا خاں دے سمیں 1745 توں 1746 تک، چھیواں میر منوں دے سمیں 1748 وچ تے ہن ستواں وی میر منوں دے ہتھوں شروع ہویا۔
ایہہ ستواں قتل عام پہلے چھ کتلیاماں نالوں کتے ودھ بھیانک تے بڑا ہی وشال سی۔ منوں نے سکھاں دا بیج ناس کرن دی دھار لئی سی۔ اس قتل عام وچ راٹھ، گرمکھ تے چکریل دا بھید ختم ہویا ہو ہویابڈھیاں، بچیاں تے نردوش عورتاں نوں وی نہیں چھڈیا گیا۔ اینے سکھ قتل کیتے گئے کہ اوہناں دے سراں نال کئی کھوہ بھر گئے۔ اس قتل عام دی ہور کوئی اداہرن نہیں ملدی۔ سکھاں دا جو پرتیکرم سی، اوہ وی اپنے آپ وچ اک اداہرن ہی ہےاسدی وی کوئی ہور مثال نہیں ملدی
'منوں ساڈی داتری، اسیں منوں دے سوئے۔
جیوں جیوں منوں وڈھدا، اسیں دون سوائے ہوئے۔۔'
کڈا وڈا سرڑ سی، کڈے کڈے حوصلے سن۔ دکھ جھلّ جھلّ کے دکھ تے سکھ دا انتر ہی مٹ گیا سی۔ اسدی جگہ موت نال کلولاں کرن والے حوصلے نے لے لئی سی۔ سوئے گھاہ وانگ ہی سنگھاں دیاں جڑاں جنتا وچ سن۔ میر منوں دی داتری جناں اوہناں نوں وڈھدی، اوہ اوناں ہی ودھدے سن۔ اتیاچار توں تنگ آئے لوک سراں اتے کفن بنھ کے خالصہ دل وچ آ رلدے۔ گھر بار کھسّ گئے تاں کی سی، شوالک دیاں پہاڑیاں دی گود تاں اوہناں لئی کھلھی سی۔ اتھے اوہ آزادی تے انکھ نال وچردے سن۔ جدوں داء لگدا سی جاں کوئی مغل ادھیکاریاں دے ورودھ فریاد لے کے آؤندا سی، جا ہلاّ بولدے سن۔ اس نال اوہناں نوں جنتا دی ہمدردی پراپت ہندی تے پہاڑاں وچ دن لنگھاؤن لئی رسد-پانی وی جڑ جاندا۔
1762 دی برسات ختم ہوئی تاں منوں دا اک ادھیکاری پورب دیاں پہاڑی ریاستاں توں لگان وصولن آیا۔ اسنے اینا زیادہ لگان منگیا، جناں اوہ دے نہیں سن سکدے...تے پھیر اس نے اینی شکتی ورتی کتوچ، ہریپر تے منڈی دے راجیاں دے وکیل فریاد لے کے جسا سنگھ آہلووالیا کول آن پہنچے۔ سنگھاں نوں ہور کی چاہیدا سی، اوہ تاں اجیہے موقعے نوں اڈیکدے ہی رہندے سن۔ جسا سنگھ کجھ ہور سرداراں نال ندون آ پہنچیا، جتھے مغلاں دے ادھیکاری نے ڈیرے لائے ہوئے سن۔ اوہ وی اگوں تیار سی۔ پہلے دن دی لڑائی وچ، چھیتی رات پے جان کارن، کوئی فیصلہ نہ ہو سکیا۔ اگلی سویر ہندیاں ہی سنگھاں نے پھیر اسنوں جا للکاریا۔ گھماسان دی ٹکر ہوئی۔ جسا سنگھ نے مکھ ادھیکاری نوں اپنی گولی دا نشانہ بنایا۔ اسدے ڈگدیاں ہی مغل فوج بھجّ کھڑی ہوئی۔ خالصے دی جت ہوئی تے پاہڑی راجیاں نوں سکھ دا ساہ ملیا۔ جسا سنگھ راجیاں دے شکرانے، نذرانے لے کے آنندپور پرط آیا۔
جدوں میر منوں نوں ندون دی ہار دی خبر ملی، اوہ تڑپھ اٹھیا۔ اسنے دوابا جالندھر دے فوجدار ادنیہ بیگ تاکید کیتی کہ اوہ سکھاں دے خلاف سخت کاروائی کرے۔ مقبول بٹی دی لڑائی وچ اسدے غداری بھرے رویئے کارن منوں دے دل وچ جہڑی ماڑی بھاوناں پیدا ہو گئی سی، ادنیہ بیگ اسنوں دھو دینا چاہندا سی۔ دوجا سیما دے علاقے وچ سنگھاں دی طاقت دا ودھنا نہ صرف منوں لئی بلکہ خود اسدے لئی وی خطرناک سی۔ اسنے سنگھاں اپر حملے دی تیاری شروع کر دتی۔
18، 19 پھربری 1753 نوں آنندپور وچ حولے-محلے دا میلہ سی۔ سکھ اس میلے وچ بھاری گنتی وچ اکٹھے ہوئے سن۔ اوہناں وچ بڈھے، بچے تے عورتاں وی سن تے ادھر ادھر کھلرے ہوئے سن۔ لڑائی دا کسے نوں چتّ چیتا وی نہیں سی۔ میلہ، میلہ سی۔ ادنیہ بیگ تے صدیق بیگ نے اچانک ہلاّ بول دتا۔ سکھاں وچ بھگدڑ مچّ گئی۔ جسا سنگھ آہلووالیا تے چڑھت سنگھ شکرچکیا نوں اس دا پتہ لگیا تاں اوہ مقابلہ کرن آ پہنچے، پر سنگھ ادھر ادھر بھجّ نکلے سن۔ اوہناں نوں لڑائی لئی اکٹھے کرنا اسمبھو سی۔ بہت سارے نہتھے سکھ عورتاں، بچے تے بڈھے شہید ہوئے تے انیکاں پھٹڑ۔ چڑھت سنگھ دے وی اک پھٹّ لگیا، جہڑا کافی ڈونگھا سی پر چھیتی ہی اوہ ٹھیک ہو گیا۔
قصور دے پٹھاناں نے میر مومن خاں تے حسین بیگ دی اگوانی وچ سکھاں ورودھ دو مہماں چلائیاں۔ اک واری میر منوں نوں پتہ لگیا کہ سنگھ بٹالے وچ ڈیرہ لائی بیٹھے ہن تے اوہناں نے آواجائی روک دتی ہے۔ اسدے حکم نال سید جمیؤلدین تے بخشی غازی خاں بیگ نے اوہناں دے خلاف چڑھائی کر دتی۔ سنگھاں نے رام-رونی وچ جا شرن لئی۔ اوہناں دی گنتی نوں سو دے لگبھگ سی۔ اوہ سارے دے سارے قتل کر دتے گئے۔
لاہور وچ واپسی سمیں میر منوں نے شہر توں ستّ کوہ دے فاصلے اپر راوی کنڈھے ڈیرہ لا دتا۔ کھوازا مرزا دی اگوائی وچ اتھے اتھے سینک بھیجے جتھے جتھے سنگھاں دے ہون دی خبر ملی۔ کھوازا ہر روز تیہہ کوہ دے علاقے وچ پچھ پڑتال کردا۔ جتھے وی سکھاں دے ہون دی سونہ ملدی، اوہ اوہناں اپر جھپٹدا تے قتل کر دندا۔ جہڑا وی سکھاں نوں گرفتار کرکے لیاؤندا، سر کٹّ کے لیاؤندا جاں اوہناں دے گھوڑے کھوہ کے لیاؤندا، اسنوں انعام ملدا۔ نخاس چونک وچ سکھاں نوں چرخیاں اپر چڑھا کے، کوڑے مار مار کے جاں کئی قسم دے ہور تسیہے دے کے ماریا جاندا۔ ایہناں ساریاں سختیاں دا ساہمنا اوہناں سکھاں نوں وی کرنا پیندا، جہناں نوں ادنیہ بیگ دوابا جالندھر دے علاقے وچوں پھڑھ کے بھیجدا سی۔
سکھاں دے گھراں نوں آدمیاں توں خالی دیکھ کے عورتاں تے بچیاں نوں پھڑھ لیا جاندا، لاہور لیاندا جاندا تے نخاس چونک دے کول ہی ہنیریاں تنگ کوٹھڑیاں وچ بندہ کر دتا جاندا۔ کھان لئی پونی روٹی ملدی تے ہر روز سوا من اناج پسوایا جاندا۔ ایہناں عورتاں وچ بھوپے دی ماں ستونت کور وی سی۔ جدوں اوہناں نوں دھرم بدلن لئی کیہا گیا تاں ستونت کور نے اتر دتا، “اسیں تہاڈے اس مذہب اتے جہڑا تہانوں ظلم ڈھاؤنا تے ہتیاواں کرنا سکھاؤندا ہےتھوہ-تھوہسو واری تھکدے ہاں۔” اوہناں دے دودھ پیندے بچیاں دے ٹوٹے-ٹوٹے کرکے اوہناں دیاں جھولیاں وچ پا دتا جاندا سی۔ پھیر وی اوہ اڑیاں رہندیاں تے شانت-ستھل آواز وچ کہندیاں، “اسیں ایہناں نوں شہید ہون لئی جمیاں سی۔ چنگا ہے، ہنے شہید ہو گئے۔”
عورتاں تے بچیاں اپر ظلم ہندے دیکھ کے شہر وچ ہاہاکار مچّ گئی۔ بھلے مسلماناں نے وی اس دے خلاف آواز اٹھائی پر منوں دے کنّ اتے جوں نہ سرکی۔
سکھاں دا ایہہ قتل عام 1753 تک بڑے زور-شور نال ہندا رہا تے ایہہ منوں دی موت نال ہی ختم ہویا۔
اس سال دیوالی 26 اکتوبر دی سی۔ سنگھ سرکاری مخبراں تے پہریداراں دی اکھ بچاء کے دربار صاحب دے درشناں لئی امرتسر پہنچ گئے تے سروور وچ اشنان کرکے نوں دو گیاراں ہو گئے۔ ایہنیں دنیں میر منوں خود فوج لے کے سکھاں دا شکار کرن جاندا ہندا سی۔ اس نوں ہلکاریاں نے خبر دتی کہ ملک پور پنڈ دے کول سنگھ گنے دے کھیتاں وچ چھپے بیٹھے ہن۔ میر منوں نے جھٹّ اوہناں اتے چڑھائی کر دتی تے کھیتاں وچ چھپے بیٹھے سنگھاں نوں جا گھیریا۔ اتھے سنگھاں دی تعداد کافی سی، پر ودھیرے بڈھے، بچے تے عورتاں سن۔ جدوں دیکھیا کہ دشمن سینا نے گھیر لیا ہے تاں سنگھاں نے اپنے بچاء لئی باہر ولّ گولیاں دی واچھڑ کر دتی۔ منوں دا گھوڑا تربھک کے سدھا کھڑھا ہو گیا۔ منوں گھوڑے توں ہیٹھاں ڈگّ پیا، پر اسدا اک پیر رکاب وچ پھسیا رہِ گیا۔ گھوڑا پوری رفتار نال دوڑیا تے اس نوں کنڈیاں جھاڑیاں گھسیٹدا ہویا لے گیا۔ جدوں گھوڑا لاہور پہنچیا منوں دا 'بھور' اڈ چکیا سی۔
منوں دے گھوڑے توں ڈگّ کے مر جان دی خبر نال شہر وچ اپھرا-تپھری پھیل گئی۔ فوجیاں نوں کافی چر توں تنخواہ نہیں سی ملی۔ اوہناں منوں دی لاش اتے قبجہ کر لیا کہ جدوں تک ساڈی تنخواہ نہیں ملیگی، اسیں واپس نہیں کراںگے۔ اپھرا-تپھری دی اس حالت وچ گنے دے کھیتاں وچ چھپے سکھاں دا اک گھوڑسوار جتھا بڑی تیزی نال لاہور آیا تے نخاس چونک دیاں ہنیریاں-بھیڑیاں کوٹھڑیاں وچوں عورتاں تے بچیاں نوں گھوڑیاں دے اگے پچھے بٹھا کے کڈھ کے لے گیا۔

میر منوں دی موت توں پچھوں دلی دے بادشاہ احمد شاہ نے اپنے تنّ سال دے بیٹے محمود خاں نوں لاہور تے ملتان دا صوبیدار تے میر منوں دے دو سال دے بیٹے محمد امین نوں نائب صوبیدار نیوکت کرکے راج پربندھ مومن خاں نوں سونپ دتا۔ میر منوں دی ودھوا مراد بیگم جہڑی بعد وچ مگلانی بیگم دے ناں نال مشہور ہوئی، جوڑ-توڑ وچ اک پرتبھاشالی عورت سی۔ 1753 دی سندھی انوسار لاہور تے ملتان احمد شاہ ابدالی دے قبجے وچ چلے گئے سن۔ ملتانی بیگم نے دلی دا دخل منن توں انکار کر دتا تے ستا اپنے ہتھ وچ لے لئی۔ احمد شاہ ابدالی دے ورودھ افغانستان وچ وی ورودھ ہو رہے سن۔ اوہ اوہناں نوں دباؤن وچ الجھیا ہویا سی۔ اسنوں ادھر دھیان دین دی وہل ہی نہیں سی کہ لاہور تے ملتان وچ کی ہو رہا ہے۔ ملتانی بیگم نے استوں منزوری منگی جہڑی اسنے جھٹّ دے دتی۔ دلی وچ ایرانی-دل تے تورانی-دل آپس وچ لڑ-جھگڑ رہے سن، سازشاں تے ہتیاواں دا بازار گرم سی۔ ایرانی-دل دا نیتا صفدر جنگ تے تورانی-دل امادلّ ملک سی۔ دوہاں دلاں وچ کئی دناں تک دلی دیاں گلیاں وچ لڑائی ہندی رہی۔ ایہناں لڑائیاں وچ صفدر جنگ دا پلہ بھاری سی۔ امادلّ ملک نے مرہٹیاں دی مدد نال صفدر جنگ نوں دلی وچوں باہر کڈھ دتا۔ صفدر جنگ نے اودھ وچ اپنا ستنتر راج قایم کر لیا۔ ادھر امادلّ ملک تے بادشاہ احمد شاہ وچ وی ان بن ہو گئی۔ امادلّ ملک نے احمد شاہ دیاں اکھاں کڈھوا دتیاں تے اجیجلّ دین جہاں نوں عالم گیر دوجا دے طور 'تے تخت اتے بٹھاء دتا۔ ایہہ ستھتی سی جدوں ابدالی توں منزوری لے کے مگلانی بیگم سروے-سروا بن گئی۔ اسنے اس منزوری دا دھمدھام نال جشن منایا۔
مگلانی بیگم اچے قد تے بھرے بھرے سریر والی سندر زنانی سی۔ ستا ہتھ وچ آؤندیاں ہی اوہ کھلھ کھیڈی۔ اسنے اپنے آچرن نال سدھ کر دتا کہ ولاستا اپر صرف مرداں دا ہی نہیں، عورتاں دا وی حق بندا ہے۔ غازی بیگ خاں بخشی دے نال اسدے ناجائز سبندھ تے رنگ-رلیاں دے قصے چھیتی ہی سارے لاہور وچ مشہور ہو گئے۔ اسدے عاشقاں وچ جاں انج کہو کہ جہناں اپر اوہ عاشق سی، اک شاہ نواج مسکین سی، جس اپر اوہ دلو-جان نال مر مٹی سی۔ میاں خوش فہم، میاں عرض مند تے میاں محبت آدی خواجہ سرا (خسرے) اسدے صلاح کار سن تے ہور ادھیکاری ڈیوڈھی وچ بیٹھے اڈیکدے رہندے سن تے بیگم نال ادوں تک ملاقات سنبھوَ نہیں سی ہندی جدوں تک ایہناں خواجہ سراواں توں اجازت نہ مل جائے۔ بیگم اپنیاں رنگ-رلیاں وچ تے ایہہ سلاکار اپنیاں مستیاں-کھڑمستیاں وچ رجھے رہندے سن تے ڈیوڈھی وچ تھرکدیاں اڈیاں تے تاڑیاں دے نال ایہہ آواز سنائی دندی رہندی
“...تھا-تھا تھئیا، تھا-تھا تھئیا۔
ناچے میرا بھئیا۔
لکڑی کی گاڈی،
لکڑی کا پہیہ۔
ناچے میرا بھئیا،
تھا-تھا تھئیا۔
تے ایہناں خواجہ سراواں وچ ہریک اپنے آپ نوں ہوراں نالوں سیانا سمجھدا سی۔ راج-کاج دی کسے وی سمسیا اپر گل بات کردیاں ہویاں، سہمت-اسہمت ہونا تاں پاسے رہا، ایہہ ہوچھے وینگ-وانکاں اپر آؤندے سن۔
میاں خوش فہم، “تیرا پیو تاں بھیڈاں چاردا ہندا سی پھیر توں سیاست نوں کی سمجھینگا؟ تینوں ایہہ تاں پتہ نہیں بئی بیر دا اگا کہڑا تے پچھا کدھر ہندے؟”
میاں عرض مند، “تیرا پیو مونی جان دا بھڑوآ ہندا سی۔ سیاست دیاں ڈیگاں مران والیا ذرا ایہہ تاں دسّ بئی سویرے مرغا ہی بانگ کیوں دندے، کاں کیوں نہیں دے دندا؟”
میاں محبت، “او میاں جی، مرغے نوں مرغا تے کاں نوں کاں خدا نے بنایا اے۔ توں خدا دے کماں وچ دخل دین وال کون ہندیں؟ تیرا کم ایں'تھا-تھا تھئیا، ناچ میرے بھئیا'۔” تے اوہ تنے لکّ ہلا ہلا کے نچن لگّ پیندے۔ راجنیتک سمسیا، وچاری حیرانی نال، صلع-پتھر ہوئی اوہناں دے منہ ولّ ونہدی رہِ جاندی۔
خواجہ سراواں دی موج-مستی تے مگلانی بیگم دی لچرتا دے قصے اتھوں تک مشہور ہو گئے کہ 'ہاٹ بازار' تے رنڈیکھانیاں وچ چرچہ دا اکوئک وشا ایہی ہندا سی
“اوئِ مچھلا، توں اتھے کیوں آ گئیں۔ جاہ مگلانی بیگم کول جاہ، جہڑی حسن تے پیسہ کھلھے ہتھیں لٹاء رہی اے۔” شکیلہ جان دے عاشقاں وچوں اک نے دوجے نوں کیہا۔
“منہ دھو کے رکھیں۔ مگلانی بیگم دا جسم، حسن تے پیسہ 17، 18 سال دی چڑھدی جوانی دے چوچیاں لئی اے، ساڈے تہاڈے لئی نہیں۔ آپاں نوں تاں اپنی شکیلہ بیگم ای غنیمت اے۔ خدا اس دی تندرستی تے جوانی برقرار رکھے”
“بیگم وی جوان تے تندرست اے۔ کی پتے، اسنوں تہاڈے نال ای محبت ہو جائے۔ آخر تسیں وی تاں بانکے جوان اوں۔”
“محبت! تاں تسیں سمجھدے او کہ بیگم جہناں نال راتاں گزاردی اے، اوہناں نال اسنوں محبت وی اے؟ میاں محبت دا ناں بدنام نہ کرو۔ کی اسیں تسیں شکیلہ جان نال محبت کردے ہاں جاں اوہ ساڈے نال محبت کردی اے؟ نہیں اسیں اپنی عیاشی لئی شکیلہ بیگم دا جسم خریددے ہاں...تے پیسہ خرچ کرن دے علاوہ اسدے نخرے وی جھلدے ہاں۔ بیگم، بیگم ہے۔ اسنوں کسے دے ناز نخرے جھلن دی ضرورت نہیں۔ اوہ اپنی عیاشی لئی مرداں دے جسم خریددی ہے۔ صاف گلّ نوں الجھایا نہ جائے تاں عیاشی عیاشی ہندی ہے، محبت نہیں۔”
“ایہہ ٹھیک ہے کہ عیاشی نوں محبت کہنا وجاب نہیں پر صاحب ایہہ تاں حقیقت ہے کہ بیگم نوں غازی بیگ خاں نال تے غازی بیگ خاں نوں بیگم نال محبت ہے۔”
“جے ساڈی شکیلہ جان نوں لاہور دی نوابی مل جائے تاں اوہ وی تہاڈے نال غازی بیگ خاں وانگ ہی محبت کریگی۔ نہ تہانوں ناز-نخرے اٹھاؤنے پینگے تے نہ پیسے خرچ کرنے پینگے۔ تہانوں شکیلہ جان تے شکیلہ جان نوں تہاڈے نال محبت ہوئےگی۔” کوئی تیجا بولیا تے پلٹ کے شکیلہ جان نوں پچھن لگا، “میں ٹھیک کہہ رہاں نہ؟ ہوئےگی نہ محبت ادوں وی؟”
“بے کار دیاں گلاں دا کی لابھ؟” شکیلہ جان نے اتر دتا، “مینوں نہ نوابی دی لوڑ اے، نہ محبت دی۔ میرے کول جسم ایں۔ جسم ویچ کے گزارا کردی ہاں۔ نہیں ویچانگی تاں گزارا کویں ہوئےگا؟”
کہاوت ہے، خربوزے نوں دیکھ کے خربوزہ رنگ بدلدا ہے۔ جس طرحاں دلی دا بادشاہ تے امیر عمرہ عیاشی وچ ڈبے ہوئے سن، اسے طرحاں مگلانی بیگم دا عیاشی وچ ڈبّ جانا حیرانی دی گلّ نہیں سی۔ جس طرحاں دلی وچ گٹبندی سی تے ستا ہتھیاؤن خاطر چھڑینتر رچے جا رہے سن، اسے طرحاں لاہور وچ وی گٹبندی دا ہونا تے چھڑینتر رچے جانا کوئی حیرانی والی گلّ نہیں سی۔ مئی 1754 وچ مگلانی بیگم دے اکلوتے تے تنّ سال دے پتر دی موت ہو گئی۔ اسدے سریر اپر اجیہے نشان سن جہناں توں پتہ لگدا سی کہ اسنوں زہر دتا گیا ہے۔ درباریاں تے عامَ لوکاں دا خیال سی کہ ستا اپنے ہتھ وچ لین لئی دیوان بھکھاری خاں نے اپنے چہیتے خواجہ سرا جمردّ دے ہتھوں زہر دعا کے بچے دی ہتیا کیتی ہے۔ بھکھاری خاں جس نوں روشنؤدولا رستمے جماں وی کیہا جاندا سی، میر منوں دا خاص دوست تے شکتی شالی ترک سردار سی۔ محمد امین خاں دی ہتیا دا لابھ اٹھا کے دلی دے بادشاہ نے پنجاب نوں اپنے قبجے وچ کر لین دی کوشش کیتی تے اک مغل سردار مومن خاں نوں لاہور دا نواب تھاپ دتا۔ پر بیگم نے دلی دی اک نہیں چلن دتی۔ خود بھکھاری خاں تے ترک سرداراں دی مدد نال اسنے اس کوشش نوں ناکامیاب کر دتا۔
بھکھاری خاں نے بیگم دی مدد اپنے سوارتھ وسّ کیتی سی۔ اک تاں اسنے محمد امین خاں دی ہتیا دے دوش توں بچنا سی، دوجا اوہ دلی دی دخل-انداجی دا ورودھ کرکے ہی ستا اپنے ہتھ وچ لے سکدا سی۔ تھوڑھ دناں بعد اسنے ایہہ کہہ کے بغاوت کر دتی کہ بیگم دی بدکاری میرے دوست میر منوں نال بے وفائی ہے تے ساری ترک جاتی دی بدنامی ہے۔
بیگم وی ہشیار سی۔ اسنے ترک سرداراں وچ فٹّ پا دتی۔ قاسم خاں ناں دے اک ترک نوجوان نوں، جہڑا سپاہی توں جماندار بنیا سی، اپنے کول بلاء کے اسدی پٹھّ تھاپڑی تے کیہا، “بیٹا، توں میرا بہادر بیٹا ایں۔ جگر دا ٹکڑا ایں۔ نمک حرام بھکھاری خاں دے ہتھاں 'چ نہ کھیڈ۔ میں تینوں پٹی دا فوجدار بنا دیانگی۔”
قاسم خاں نے نہ صرف بغاوت نوں دباؤن وچ مدد کیتی، بلکہ بھکھاری خاں نوں گرپھتار کرکے بیگم دے حوالے کر دتا۔ بیگم نے جہڑی ہن تک اپنی مجبوری کرکے چپّ سی، بھکھاری خاں توں اپنے پتر دی ہتیا دا بدلہ لیا تے اسنوں خوب تڑپھا-تڑپھا کے ماریا۔
“اس بھکھاری خاں نوں رستمے جنگ بنن دا سبق سکھاؤ۔” بیگم نے خواجہ سراواں نوں حکم دتا۔
خواجہ سرا بھکھاری خاں نوں زنجیراں وچ جکڑ کے جتیاں تے ڈنڈیاں نال 'گھڑن' لگّ پئے۔ بیگم شراب دا پیالہ ہتھ وچ پھڑھی کھڑی سی تے بھکھاری خاں دے تڑا-تڑ جتیاں تے ڈنڈے ورھ رہے سن۔
“حرام خور بھکھاریا، پیو توں ناں تاں چنگا رکھوایا ہندا۔” بیگم نے شراب دا اک گھٹّ بھر کے کیہا تے خواجہ سراواں نوں اشارہ کیتا، “بنا دیو اس نوں نواب۔”
پھیر تاڑ تاڑ شروع ہو گئی تے رستمیں جنگ بھکھاری خاں دے مونہوں 'چوں' تک نہیں نکلی۔
“جسدی دوستی دا دم بھردا ایں، اسے دے بچے دی ہتیا کردیاں شرم نہیں آئی۔” بیگم نے اک گھٹّ ہور بھریا تے خواجہ سراواں نوں اشارہ کیتا، “بناؤ اس سور نوں لاہور دا نواب۔”
“بڑا سچا-سچا بندا سیں...شاید جنتّ وچ جان دی امید وی ہوئے۔” بیگم نے شراب دا اک گھٹّ ہور بھریا تے کیہا، “پہنچاء دیو اس پاجی نوں جہنمّ وچ۔”
'تاڑ-تاڑ، تاڑ-تاڑ' پھیر شروع ہو گئی۔ بے ہوش ہو گئے بھکھاری نے جتیاں تے ڈنڈیاں دی مار دوران پتہ نہیں کدوں دم توڑ دتا۔
بیگم نے شراب دا انتم گھٹّ بھریا تے خالی گلاس نوں اتی نفرت نال بھکھاری دی لاش 'تے دے ماریا۔
بیگم نے اپنے وعدے انوسار قاسم خاں نوں پٹی پرگنا دا فوجدار بنا دتا۔ اسنوں کئی ہزار روپئے نقد تے توپاں دتیاں۔ 300 بے روزگاراں نوں جہڑے ایہہ ایہناں دناں وچ ہی روزگار دی بھال وچ پنجاب آئے سن، توپچی بھرتی کیتا۔ اسدے علاوہ کئی ہزار گھوڑسوار تے پیدل سپاہی اس نال سن تے اوہ بڑی شان نال پٹی ولّ روانہ ہو گیا۔ اسدے نال اک تہمس خاں ناں دا مسکین وی سی، جہڑا ہر روز ڈائری لکھدا ہندا سی۔
شام نوں اسنے لاہور توں کوئی چار پنج کوہ ارے ہی اپنا پڑائ لا لیا تے ناچ-گانے دی محفل سجائی۔ اسے سمیں سکھ گریلیاں نے دھاوا بولیا تے لٹّ مار کرکے پرط گئے۔ لوکاں نے بڑا کیہا کہ سکھاں دا پچھا کیتا جائے، پر قاسم خاں دے کنّ 'تے جوں نہ سرکی۔ رات بھے کارن جاگدیاں ہی بیتی۔ سویرے جدوں اوہ چلن لئی تیاری کر رہے سن، سکھ گریلیاں نے پھیر حملہ کر دتا تے لٹمار کرکے واپس پرط گئے۔ دوجے دن اوہ دامودرن ناں دے اک پنڈ وچ پہنچیا۔ پنڈ دے چودھری تے نمبردار سواگت لئی آئے۔ قاسم خاں نے اوہناں ساریاں نوں قید کر لیا۔ پنڈ تے قلعہ لٹّ لیا۔ اوہناں اپر دوش لایا گیا کہ اوہناں سکھا دی مدد کیتی ہے، حالانکہ اوہ پورا پنڈ مسلماناں دا سی تے سکھ اس اتے سویرے شامیں حملہ کردے تے لٹمار کردے رہندے سن۔
کجھ دناں بعد قاسم خاں نوں خبر ملی کہ سکھ اک نال والے پنڈ وچ اکٹھے ہوئے ہوئے ہن۔ اسنے اپنے بھرا عالم بیگ نوں اک ہزار گھوڑسوار تے پیدل سینا نال اوہناں اتے حملہ کرن لئی بھیج دتا۔ سکھ پہلاں ہی تیار سن۔ گھماسان دی لڑائی ہوئی۔ عالم خاں تنّ سو بے دوسے سپاہیاں دی بلی دے کے اسپھل واپس پرط آیا۔
اس ہار دی خبر سن کے قاسم خاں تلملا اٹھیا۔ اگلے دن گھوڑے اتے سوار ہو کے اسنے خود سکھاں اتے چڑھائی کر دتی۔ تہمس خاں مسکین وی اسدے نال سی۔ مسکین لکھدا ہے کہ تیہہ سکھ گھوڑسواراں نے قاسم خاں دی فوج وچ بھگدڑ مچا دتی۔
“سکھ بہادر ہن۔ اوہناں نال لڑنا ٹھیک نہیں۔ کیوں نہ اوہناں نال دوستی کر لئی جائے۔” قاسم خاں نے تہمس خاں نوں کیہا سی۔
“اس وچ شکّ نہیں کہ سکھ بہادر نے۔ موت توں نہیں ڈردے۔” تہمس خاں نے اتر دتا تے اگے کیہا، “پر ساڈے تے اوہناں وچکار دوستی ہو سکنا سنبھوَ نہیں۔ اوہ اپنے ملک دی آزادی لئی لڑ رہے نے، جد کہ اسیں اوہناں نوں غلام بنائی رکھنا چاہندے آں۔”
“آزادی-ازودی کجھ نہیں ہندی۔ میں اوہناں نوں اوہناں دی دلیری دا ملّ دیاںگا تے توں دیکھیں اوہ خوشی نال میرا ساتھ دینگے۔” اسنے تہمس خاں دی اک نہیں سنی۔ اٹھ سو سکھ اپنی فوج وچ بھرتی کر لئے۔
“میں ایہناں سکھاں دی مدد نال پہلاں لاہور دا نواب بناگا، تے پھیر دلی فتح کراں گا۔ کس دی ہمت ہے کہ میرے ایہناں سکھاں دا مقابلہ کرے۔” اسنے ہکّ تھاپڑ کے بڑے مان نال کیہا تے پھیر کھڑ-کھڑ کرکے ہسدا ہویا بولیا، “ہا-ہا-ہا ! میں دلی دا بادشاہ ہووانگا—دلی دا بادشاہ!”
اس کول جناں پیسہ تے ہتھیار سن، اسنے سکھ-سواراں وچ ونڈ دتے تے پٹی جان دے بجائے لاہور ولّ مڑ پیا۔ شام ہون دے نال ہی لاہور دے نیڑے جا پہنچیا تے راوی دے کنارے ڈیرہ لا دتا۔ سکھ سرداراں نال صلاحَ کرکے اگلے دن حملہ کرن دی یوجنا بنائی تے بادشاہ بنن دے سپنے دیکھدا ہویا سوں گیا۔ سویرے اٹھ دے دیکھیا تاں اتھے اک وی سکھ نہیں سی۔ اوہ روپئے تے ہتھیار لے کے دوڑ گئے سن۔ ہن اسنوں مسکین دی گلّ چیتے آئی کہ سکھاں نال دوستی سنبھوَ نہیں، پر ہن پچھتایاں کی ہونا سی جدوں چڑیاں کھیت ہی چگ گئیاں سن۔ سکھاں نوں پیسے تے ہتھیاراں دی لوڑ سی—اوہ، اوہناں اسنوں الو بنا کے حاصل کر لئے۔
اس کول جہڑا ہزاراں روپیہ سی، اسنے سکھاں نوں ونڈ دتا سی پر دوجے سینکاں نوں تنخواہ وی نہیں سی ملی۔ جدوں دیکھیا کہ سکھ پترے واچ گئے نے تاں اوہناں وی بغاوت کر دتی۔
“سانوں ساڈیاں تنخواہاں دیو، سانوں ساڈیاں تنخواہاں دیو۔” نعرے لاؤندے ہوئے سپاہیاں نے اسنوں آ گھیریا۔ کیمپ دیاں کلیاں اکھاڑ دتیاں تے جس طرحاں خواجہ سراواں نے بھکھاری خاں نوں کٹیا سی، جتیاں تے کیمپ دیاں کلیاں نال اسنوں کٹنا شروع کر دتا۔ اوہ اسنوں گھسیٹ دے ہوئے بیگم کول لے آئے، جس نے اسنوں جیل وچ سٹوا دتا۔
ooo
اوہ دن ہی اجیہے سن کہ جہڑے ودیشی دے ہتھ وچ تلوار آ جاندی سی، اپنی آزاد حکومت ستھاپت کرن دے سپنے لین لگّ پیندا سی۔ میر منوں دی موت توں بعد تنّ سال دے اندر-اندر نوں نواب بنے تے بدلے گئے۔ راجدھانی لاہور وچ چھڑینتراں، ہتیاواں تے جال-ساجیاں دا بازار گرم سی۔ بیگم دی ولاستا تے بدکاری توں ترک تے مغل دوہیں ہی اکے ہوئے سن تے ودروہ تے جال-ساجیاں نوں ہوا دے رہے سن۔ سٹہ ایہہ کہ راج دا پورا ڈھانچہ است-ویاست ہو گیا۔ ملتان دا صوبیدار وکھرا سی، جہڑا دلی دے بجائے قندھار دے ادھین سی۔ چاہار محل دے فوجدار رستم خاں نوں وی احمد شاہ ابدالی نے لایا سی۔ ادنیہ بیگ جالندھر تے سرہند دا ستنتر راج بنائی بیٹھا سی۔ چھوٹے چھوٹے ستھانک ذمیندار وی اپنی فوج بھرتی کرکے وکھ ہندے جا رہے سن۔ دوابا-سندھ-ساگر وچ گککھر؛ مقرب خاں، دوابا-چجّ وچ؛ آکلداس جنڈیالا وچ؛ رندھاوا ذمیندار بٹالا وچ؛ قصور دے افغان دوابا-باری وچ؛ راجپوت پھگواڑا تے کپورتھلے وچ شکتی شالی ستنتر راجے بن بیٹھے سن۔
جہڑے پیشاور ودیشی سپاہی بھرتی کیتے گئے سن، اوہ وی جنتا نوں بے رحمی نال لٹدے سن۔ اپھرا-تپھری تے غنڈہ-گردی اس حد تک ودھ گئی سی کہ بھانت-بھانت دے چور-اچکے پیدا ہو گئے سن۔ پوری ستھتی نوں اس لوک اکھان وچ بند کر دتا گیا سی—
'لنڈا لچا چودھری
گنڈی رنّ پردھان۔'
دلی تے لاہور دی پنگلی سرکار خود اپنی رکھیا کرن توں اسمرتھ سی، اوہ کسے ہور دی کی رکھیا کر سکدی سی۔ نہ کسے دی جان-مال سرکھات سی نہ عزت۔ چارے پاسے لٹّ مچی ہوئی سی۔ اس اپھرا-تپھری وچ ہتھیاربند تے اکمٹھّ شکتی سی تاں صرف دل خالصہ ہی سی۔ اسدا ادیش سی پنجاب نوں ودیشی غلامی توں مکت کرکے اسنوں خوشیاں تے کھیڑیاں نال بھر دینا۔ اوہناں دے سپاہی بھاڑے دے ٹٹو جاں تنخواہیئے نہیں سن۔ دیش تے دھرم دی رکھیا خاطر سوے-اچھا نال دل-خالصہ وچ بھرتی ہندے سن۔ سیوا، تیاگ تے انوشاسن اوہناں دے تنّ مکھ گن سن۔ اوہناں نوں پنجاب، پنجاب دی جنتا، اسدی بھاشا تے سنسکرتی نال پیار سی۔ اوہناں دے وڈے-وڈیرے اوکھے توں اوکھے دناں وچ کنکاں اگاؤندے، بھنگڑے پاؤندے تے ماہیئے گاؤندے آئے سن۔ اوہناں دے گھر بار اتھے سن۔ گورو نانک دے نویں دھرم نے 'کرت کرن، ونڈ چھکن تے نام جپن' دا سنیہا دے کے اوہناں نوں منمکھّ توں گرمکھّ ارتھات نجی سوارتھ تے اندھوشواس توں مکت کیتا سی۔ گورو دی اس سکھیا اپر چلدے ہوئے اوہناں سنگھرش دا جہڑا مارگ اپنایا سی، اسدا اک لماں تے گورومئی اتہاس سی۔
میر منوں دی موت پچھوں خالصہ دل نے پنجاب دے ودھیرے حصے اپر اپنا قبجہ کر لیا۔ ادھر دوآبے وچ کلانور، بٹالا تے امرتسر دے ضلعے اوہناں دی شکتی دا درڑھ آدھار سن۔ اوہناں رام رونی قلعے دی جسنوں میر منوں نے ڈھا دتا سی، پھیر اساری کیتی۔ ایہہ قلعہ ہن پہلاں نالوں زیادہ وڈا تے ودھیرے مضبوط بنایا گیا سی۔ سکھ سپاہی ہن اتھے ہی آ کے رہندے تے ادھر ادھر دھاوے بولدے سن۔ قاسم خاں نوں لاہور توں پٹی جاندیاں ہویاں اتھے ہی پریشان کیتا گیا سی۔ اسدے روپئے تے ہتھیار لے کے اوہ پھیر اتھے ہی آ گئے سن۔
ہن دل-خالصہ اک راجنیتک ستا سی۔ اوہ دن نہیں سی رہے جدوں اوہناں نوں دلی تے لاہور دیاں سرکاراں دے ڈر کارن پہاڑاں تے جنگلاں وچ جا کے چھپنا پیندا سی۔ اس دے وپریت ہن دلی تے لاہور دے لئی دل-خالصہ خود اک خطرہ بن گیا سی۔ پہلاں اوہ جنگلاں تے پہاڑاں وچ جیون بتاؤن لئی تے سرکار نوں چنوتی دین تے کمزور کرن لئی لٹمار کردے سن۔ چھولیاں نال کئی واری گھن وی پیسیا جاندا ہے۔ ویسے سکھ گریلے سرکاری ادھیکاریاں تے امیر لوکاں نوں ہی لٹدے سن، عامَ لوکاں دا کوئی نقصان نہیں سن کردے۔ ہن جدوں اوہ خود راجنیتک ستا بن چکے سن، عامَ لوکاں دے جان-مال تے مان-سنمان دی رکھیا کرنا اوہناں دی ذمہ واری ہو گئی سی۔ امن تے درڑھ راج پربندھ ساتھاپت کرکے ہی پنجاب نوں شکتی شالی تے خوش حال بنایا جا سکدا سی۔ امن تے راج پربندھ دے سدھار لئی خالص دل نے 'راکھی پرنالی' لاگوُ کیتی جہڑی اوہناں دی اپنی کاڈھ سی۔
پنجاب وچ 'راکھی'، 'رکھوالی' نوں کہندے ہن۔ انج راکھی پرنالی دا ارتھ ہویا، لوکاں دی رکھوالی کرن دے سچجے ڈھنگ طریقے۔ جہڑا پنڈ دل-خالصہ دی راکھی پرنالی دے وچ آؤنا منّ لیندا، دل-خالصہ اسدی سرکاری اتیاچاراں تے ہور لٹ-کھسٹّ توں رکھیا کردا۔ اس سرکھیا دے بدلے وچ پنڈاں نوں ہاڑھی سونی دی فصل دا پنجواں حصہ دل خالصہ نوں دینا پیندا سی۔ اپھرا-تپھری دے اس یگ وچ پنڈاں دے پنڈ تے شہراں دے شہر راکھی پرنالی وچ آؤن لگے۔ چھوٹے چھوٹے ہندو تے مسلمان ذمینداراں نے وی راکھی پرنالی وچ آؤنا ٹھیک سمجھیا۔ دل-خالصہ دی اینی دھاک سی کہ جے کوئی انج راکھی پرنالی وچ آ جاندا سی، کسے نوں اس ولّ اکھ چکّ کے دیکھن دا حونصلہ نہیں سی ہندا۔
اس راکھی پرنالی نال دل خالصہ دی ستا دا پرسار بڑی تیزی نال ہویا۔ دل خالصہ دے وکھ وکھ جتھیداراں اپر وکھ وکھ علاقیاں دی راکھی دی زمہ واری ہندی۔ جہڑے پنڈ اوہناں نال شامل ہندے سن، اوہناں دی سوچنا جسا سنگھ آہلووالیا نوں دتی جاندی۔ جہڑا پنڈ جس جتھیدار نال پہلاں جڑدا، اوہنوں کسے ہور جتھیدار نوں اپنے ناں ہیٹھ کرن دا ادھیکار نہیں سی ہندا۔ جدوں کوئی جتھیدار کسے پنڈ دا ناں اپنی سوچی وچ لکھواؤن آؤندا، تے جسا سنگھ ایہہ کہہ دندا کہ ایہہ پنڈ تاں پہلاں ہی پھلانے جتھیدار دی مثل وچ ہے تاں اوہ 'ست بچن مہاراج' کہہ کے چپّ ہو جاندا سی۔
جسا سنگھ 'مثل' شبد دا پریوگ فرد بھاوَ سوچی لئی کردا سی۔ پر جتھیداراں نے اسنوں اپنے علاقے تے اپنے جتھے لئی استعمال کرنا شروع کر دتا سی۔ انج مسلاں ہوند وچ آئیاں۔ فارسی وچ مثل شبد سمانتا لئی وی استعمال ہندا ہے۔ ساریاں مسلاں اک برابر سن۔ اوہناں وچ چھوٹی وڈی دا بھید بھاوَ نہیں سی۔ آپس وچ سمانتا دا ورتارا ہندا سی۔
جہڑا پنڈ جس مثل وچ آ جاندا، مثل دا سردار اسدی رکھیا کردا سی۔ جدوں کسے مثل دا سردار اکلا رکھیا نہ کر سکدا تاں دوجیاں مسلاں دے سرکار اسدی سہائتا لئی آ جاندے سن۔ رام-رونی قلعے وچ وی اک خاص فوج رہندی سی، جہڑی موقعے اپر مدد لئی بھیجی جاندی سی۔ جدوں دل خالصہ دی فوج راکھی پرنالی ادھین پیندے کسے پنڈ وچوں لنگھدی تاں اوہ اس گلّ دا دھیان رکھدی کہ اس پنڈ نوں کسے طرحاں دا نقصان نہ پجے۔
راکھی پرنالی نال امن قایم ہویا۔ دمن دی چکی وچ پسدے آ رہے لوکاں نے سکھ دا ساہ لیا۔ وپار، کھیتی باڑی تے دستکاری دی پرگتی لئی ماحول پیدا ہویا۔ جیون وچ پھیر سکھ تے شانتی دی روء دوڑ گئی۔ دل خالصہ دا سنمان ودھیا۔ کسان دا پتر جوان ہندا ہی اپنے باپو نوں کہندا، “باپو جی، مینوں گھوڑا تے تلوار لے دیو...میں وی سنگھ خالصہ بناگا۔”
دل خالصہ وچ گھوڑسوار ہی ہندے سن۔ پیادے پہریداری تے اگراہی دا کم ہی کردے سن۔ اس لئی گھوڑے دا بڑا مہتو سی۔ سکھ سینک اپنے گھوڑے نال اینا پیار کردے سن کہ اوہناں نوں اپنے گھوڑے دے مر جاندا جناں دکھ ہندا سی، اوناں اپنے کسے سکے سبندھی دے مر جان دا نہیں سی ہندا ہندا۔ سکھ سردار خاص طور 'تے جسا سنگھ آہلووالیا نذرانے وچ گھوڑے لینا ودھیرے پسند کردے سن تاں کہ پیادیاں نوں وی گھوڑسوار بنایا جا سکے۔
نتانیاں لئی راکھی پرنالی وردان سی۔ بہت سارے پنڈ سوے اچھا نال راکھی پرنالی وچ آ گئے۔ سٹہ ایہہ کہ تھوڑھے سمیں وچ ہی پنجاب دے پنج دوابیاں وچوں چاراں وچ دل-خالصہ دا بول بالا ہو گیا۔ پہلاں پہلاں ہریک مثل نے اپنا وستھار آس پاس دے علاقے وچ کیتا۔ ہن ہور اگے ودھن لئی اوہناں نوں وکھریاں وکھریاں دشاواں ونڈ دتیاں گئیاں تاں کہ ستا دا وستھار وی ہوئے تے آپس وچ رولا وی نہ پئے۔ اس یوجناں انوسار کروڑا سنگھ تے دیپ سنگھ دیاں مسلاں ستلج دے دکھنی کنارے ولّ چلیاں گئیاں۔ سنگھ پریا تے آہلووالیا گھاگرا دے دوہیں پاسے رہے۔ جےَ سنگھ کنھیا تے جسا سنگھ رامگڑھیا امرتسر دے اتر وچ ریارکی ولّ چلے گئے۔ نکائی لاہور دے دکھن وچ نکا کھیتر وچ چلے گئے۔ رنجیت سنگھ دا دادا چڑھت سنگھ شکرچکیا ہری سنگھ بھنگی، جہناں دا جتھا سبھ توں وڈا سی، رچنا تے چجّ دوآبے ولّ چلے گئے...جتھے ودھیرے آبادی دشمنا دی سی۔ نشان وال تے ڈلے وال گورو دی نگری بھاوَ امرتسر دی راکھی کردے سن تے لوڑ پین سمیں ہوراں دی مدد لئی وی بھیجے جاندے سن۔ سارے مثل سرداراں نے چھوٹے چھوٹے درگ بنا لئے سن تے نویں رنگروٹ بھرتی کرکے اپنی سینک شکتی ودھا لئی سی۔
چھوٹیاں چھوٹیاں مہماں دے علاوہ سکھ جتھیدار وڈیاں وڈیاں مہماں وی سر کردے سن۔ دل خالصہ ہن لاہور دے ارد گرد جا پہنچیا سی۔ اک ہنیری رات وچ 500 سکھ سینکاں نے مسلم سینکاں دیاں وردیاں پا کے چڑھت سنگھ تے جےَ سنگھ دی اگوانی ہیٹھ شاہ عالمی دروازے ولوں پرویش کیتا تے بیگماں دے رنواس، پری محل تے رنگ محل دے دھنڈّ دکانداراں تے صرافاں نوں لٹّ لیا۔ 1754 دے انت وچ 12000 سکھاں نے پہلاں امبالے ضلعے نوں تے پھیر سرہند شہر نوں جا لٹیا تے جھٹپٹ ٹھیکریوال پرط آئے۔ بندہ بہادر پچھوں اوہناں پہلی ویر سرہند نوں لٹیا سی۔
'قطب خاں روہلا چڑھیا آ رہا ہے۔ خالصہ جی میری مدد کرو۔' اپریل 1754 وچ جسا سنگھ نوں جالندھر دے فوجدار ادنیہ بیگ دا سنیہا ملیا۔
قطب خاں روہلا سردار نجیبل دولا نال بادشاہ دی فوج وچ بھرتی ہویا سی۔ اوہ جات دا روہلا نہیں سی پر روہلا دا نوکر ہون کرکے اسنوں وی روہلا کیہا جان لگّ پیا سی۔ تنخواہ دے روپ وچ اسنوں کیرانا، بروت، سردھانا تے کاندھلا دی جاگیر دتی گئی سی۔ جدوں امادل ملک ارتھات گاجیؤلدین صفدر جنگ نوں بھجا کے وزیر بنیا تاں اسنے ایہہ جاگیر مرہٹیاں نوں دے دتی۔ جاگیر کھسّ جان کارن قطب خاں بھڑک اٹھیا تے اسنے دلی دے خلاف بغاوت کر دتی۔ اسنے سونیپت، پانیپت، کرنال تے اجیماباد دے علاقے لٹّ لئے تے کرنال وچ شاہی فوج نوں ہرا کے سرہند اپر ہلاّ بول دتا۔ سرہند دا صوبیدار صادق بیگ سی۔ اسدے افغان سپاہیاں نے افغان سردار دے خلاف لڑن توں انکار کر دتا۔ صادق بیگ نٹھّ کے جالندھر آ گیا تے ادنیہ بیگ توں مدد منگی۔
ادنیہ بیگ اک یوگ حاکم سی۔ اس کول 50 ہزار گھوڑسوار تے اینے ہی پیدل سینک سن۔ چھوٹیاں وڈیاں توپاں تے ہریک قسم دے چنگے ہتھیار سن۔ اسنے اپنے پیر مضبوطی نال گڈے ہوئے سن پر دلی دا بادشاہ تے وزیر ہتھ اتے ہتھ رکھی بیٹھے سن۔ اوہ بغاوت نوں دباؤن لئی کوئی حیلہ وی نہیں سن کر رہے۔ سرہند اتے قبجہ ہو جان کارن قطب خاں دی طاقت ہور ودھ گئی سی تے حوصلے وی خاصے بلند ہو گئے سن۔ فوج تے ہتھیار ہندیاں ہویاں وی ادنیہ بیگ نوں اپنے اتے بھروسہ نہیں سی کہ اوہ اکلا اپھگانا دا مقابلہ کر سکیگا، اس لئی اسنے دل خالصہ توں مدد منگی۔
جسا سنگھ آہلووالیا ادنیہ بیگ دے دوہرے چرتر نوں چنگی طرحاں جاندا سی۔ اوہ دل خالصہ نوں اپنے کھیتر وچ پھیلن توں روک وی رہا سی، اس لئی اس نال لکن میٹی چل رہی سی۔ پر گوانڈھی دی مدد، اپنی مدد کرن برابر سی۔ قطب خاں ادنیہ بیگ لئی ہی نہیں، خالصہ دل لئی وی خطرہ سی۔ سکھ ادنیہ بیگ دی مدد لئی گئے۔ 11 اپریل 1755 نوں روپڑ دے نیڑے گھماسان دا یدھ ہویا، قطب خاں بڑی بہادری نال لڑیا، پر اوہ تے اسدے کئی سردار کھیت رہے تے ادنیہ بیگ دی جت ہوئی۔
اس جت دے نال سرہند دا راج وی اسدے قبجے وچ آ گیا۔ دلی دے بادشاہ عالم گیر دوجے نے اسنوں 'سردار جنگ بہادر' دا خطاب دے دتا۔ کانگڑا دے صیف علی خاں سمیت سارے پہاڑی راجیاں نے اسدی ادھینتا منّ لئی تے اوہ اسنوں راجسو دین لگّ پئے۔
سکھاں نے جہڑی مدد کیتی سی، اسدے بدلے وچ ادنیہ بیگ نے کافی سارا دھن تے کئی پنڈ اوہناں نوں دے دتے۔ پر ادنیہ بیگ تے جسا سنگھ آہلووالیا وچ تاں پہلاں ہی ٹھنی ہوئی سی۔ آپس وچ جھڑپاں ہندیاں رہندیاں سن۔ کدی خالصہ دل تے کدی ادنیہ بیگ دا پلہ بھاری رہندا سی۔ پر خالصہ دال دی شکتی لگاتار ودھ رہی سی۔ نومبر 1755 نوں کھدور دی دھرتی اتے جسا سنگھ نے پھیسلا-مکاؤ جت پراپت کیتی۔ ادنیہ بیگ نوں بیاس دے کنارے ستھت پھتہاباد دل خالصہ نوں سونپنا پیا۔
جسا سنگھ زبردست یودھا سی۔ اسدی تلوار دا وار تے تیر دا نشانہ ہمیشہ فٹّ بیٹھدا سی۔ ہر مہم وچ اوہ دل خالصہ دی اگوائی کردا سی۔ جتھے وی لوڑ ہندی سی اپنا گھوڑا دوڑا کے جا پہنچدا سی۔ اوہ نواب کپور سنگھ توں بعد صرف راجنیتک نیتا ہی نہیں، دھرمک نیتا وی سی۔ سویرے سوکھتے اٹھ کے دیکھدا کہ گربانی دا پاٹھ ہو رہا ہے کہ نہیں۔ بہت سارے مسلمان کرمچاری وی سن۔ جسا سنگھ جے کسے مسلمان نوں ستیاں دیکھدا تاں اسنوں ہلون کے جگا دندا تے کہندا، “اٹھو بھائی، نماز پڑھو تے اﷲ نوں یاد کرو۔”

اکتوبر بھاوَ کتک دا مہینہ سی۔ جنڈیالا شیر خاں دے اک کھیت وچ دو آدمی شہتوت دے رکھ ہیٹھ بیٹھے چھلیاں چبّ رہے سن تے آپس وچ گلاں کر رہے سن۔ چارے پاسے ہریالی ہی ہریالی سی۔ جدھر نظر مارو ادھر ہی مکی، کپاہ، گنے تے باجرے دی فصل لہرا رہی سی۔ لٹے پٹے پنجاب وچ پتہ نہیں کنے سال بعد کھیڑا آیا سی تے کسانا نوں اپنی جنم بھومی دا سندر روپ دیکھنا نصیب ہویا سی۔ ڈنگر پسو چر رہے سن تے پالی اچیاں ہیکاں وچ بڑے اتساہ نال گا رہے سن—
جگا جٹّ نہیں کسے نہ بن جانا،
گھر گھر پتّ جمدے۔'
گیت دے بول کناں وچ پئے تاں دوہیں جنے چھلی کھانا تے گلاں مارنیاں بند کردے اک دوجے ولّ دیکھن لگّ پئے۔ جدوں تک گیت دے بول ہوا وچ گونجدے-لہراؤندے رہے، اوہ شانت تے اہل بیٹھے اک دوجے ولّ تکدے تے مسکراندے رہے۔ گیت دے بول پنجاب دے دل دی دھڑکن سی جہڑے انیاں تے اتیاچار ساہویں گردن جھکاؤن دے بجائے اسدا مقابلہ کرن تے سورما بنن دی پریرنا دندے سن۔ پنجاب دے دل دی ایہہ دھڑکن اوہناں دوہاں دے دل دی دھڑکن وی سی تے اوہناں دی گل بات دا وشا وی ایہی سی۔ اوہ دوہیں، بھوپ سنگھ تے وارث شاہ سن۔
“میں ایہہ گھٹنا کدی نہیں بھلّ سکانگا تے اس نال میرے دل جو ٹھیس لگی، اسدا پھٹّ کدی نہیں بھر سکیگا۔” جدوں گیت دے بول کناں وچ پئے سن، وارث شاہ بھوپ سنگھ نوں ایہہ گلّ سنا رہا سی۔ اک گھٹنا جس نوں اوہ بھلّ نہیں سی سکیا، پہلاں وی سنا چکیا سی۔ اوہ انج سی—
“تینوں پتہ اے نہ، پاک پٹن شریف وچ ساڈے خاندانی پیر حافظ غلام مرتجا رہندے نے؟” وارث نے پچھیا۔
“ہاں، پتہ اے۔” بھوپ سنگھ نے اتر دتا۔
“تعلیم حاصل کرکے جدوں میں قصور توں پنڈ واپس آیا تاں دل وچ خیال آیا کہ پاک پٹن شریف دی زیارت کر آواں۔ خیال آؤندیاں ہی میں گھروں تر پیا۔ رستے وچ ٹھٹھا جاہدا ناں دا اک پنڈ پیندا اے۔ اتھے پہنچدیاں پہنچدیاں رات پے گئی، جہڑی میں اتھے تکیئے وچ بتائی۔ تکیئے دے نیڑے ہی اک کھوہ سی۔ سویر ہوئی تاں پنڈ دیاں کڑیاں کھوہ توں پانی بھرن آئیاں۔ ایہناں کڑیاں دی ٹولی وچ اک کڑی ایڈی بانکی میار سی، جداں حور زمین اپر اتر آئی ہوئے۔ دیکھدیاں ہی مینوں اس نال عشقَ ہو گیا۔”
“کی ناں سی اسدا؟”
“میں ناں تھوڑھا ای پچھیا سی۔”
“پچھوں تاں پتہ لگّ ای گیا ہوؤُ؟”
“ہاں، پچھوں پتہ لگّ گیا سی، اسدا ناں بھاگ بھری سی۔ کسے نے دسیا کہ اوہ ارائیں ولّ دے کسے جٹّ دی دھی اے...پر دل نہ جات دیکھدا اے، نہ ناں پچھدا اے۔ اوہ تاں بس صورتَ سیرت تے مر مٹدا اے۔ جویں پروانے نوں شماں نال عشقَ ہے، اوویں دل نوں حسن نال عشقَ ہے۔ اوہ کسے بنن نوں نہیں مندا۔”
“پر توں تاں صرف صورتَ دیکھ کے مر مٹیا سیں، سیرت کد دیکھی؟”
“دیکھن والی نظر ہوئے تاں صورتَ نال ہی سیرت دکھ پیندی اے۔”
نیڑے ہی رکھاں دا اک جھنڈ سی۔ اس اتے کوئل کوکی، 'کو-ہو! کو-ہو!!'
وارث دی عمر اس سمیں ویہہ سال دے لاگے سی۔ چھوٹیاں چھوٹیاں مچھاں تے چھدری داڑھی اگّ آئی سی۔ اوہ اک اجیہا البیلا نوجوان دی جسدا چہرہ اسدی آتما دے نور نوں پرگٹ کر دندا سی۔
بھوپ سنگھ کجھ پل چپّ بیٹھا، اک ٹکّ، اسدے چہرے ولّ دیکھدا رہا۔
“دلاں نوں دلاں دی راہ ہندی اے،” وارث نے پھیر گلّ چھوہی، “کہاوت تاں سنی ہوئےگی؟ بھاگ بھری دے دل وچ وی عشقے دا تیر جا وجیا۔ اوہ وی میرے وانگ زخمی ہو گئی۔ چھپ چھپ کے ملاقاتاں ہون لگیاں۔...پر عشقَ مشک چھپایاں نہیں چھپدا۔ سارے پنڈ وچ چرچے ہون لگے۔ بھاگ بھری دے بھراواں نے بھین نوں بڑا سمجھایا، دھمکایا تے ملن توں منع کیتا۔ پر بھاگ بھری نہیں منی...”
“یعنی اوہ وی ہٹھ دی پوری سی۔”
“بالکل پوری، پکی۔ ہٹھ دے بناں عشقَ دا پکا ہونا سنبھوَ ہی نہیں۔ جد بھاگ بھری نہ منی تاں اسدے بھراواں نے مینوں کیہا کہ میں تکیہ چھڈّ کے چالا جاواں۔ جدوں بھاگ بھری عورت ہو کے صدق دی پکی سی تاں میں مرد ہو کے کنج ڈگّ پیندا...تکیئے وچ ڈیرہ جمائی رکھیا۔ بھاگ بھری نال ملاکتاں جاری رہیاں۔ اک دن اسدے بھراواں مینوں اینا کٹیا کہ ادھ-مویا کرکے سٹّ دتا۔ شاید اوہناں مینوں اپنے ولوں مار ہی مکایا سی۔ اس دے باو جود میں اتھوں نہیں ٹلیا۔ جے کسے نوں جان پیاری ہوئے تاں عشقَ دی راہ نہ پئے۔ عشقَ دی چال نرالی تے اسدا انترا نیارا ہندا اے۔ میں اپنیاں سٹاں نوں پلوسدیاں ہویاں کیہا سی—
'کنگھی وانگ چرائیے بدن سارا
تاں ایہہ زلف محبوب دی پائیے جی۔'”
امب دے رکھاں دے جھنڈ وچ کوئل پھیر کوکی، 'کو-ہو، کو-ہو'۔ بھوپ سنگھ تے وارث شاہ کجھ چپّ بیٹھے اس کہو کہو دی گونج سندے رہے۔
“پھیر کی ہویا؟” بھوپ سنگھ نے پچھیا۔
“پھیر ہویا ایہہ کہ بھراواں نے بھاگ بھری دی شادی زبردستی کسے ہور نال کر دتی تے عشقَ دا گلا گھٹّ دتا۔ عورت تاں بناں سنگاں والی گاں ہندی اے۔ اسدا رسا بھاویں کسے دے ہتھ پھڑا دیو۔ ایہہ کڈا وڈا ظلم ایں، کڈی وڈی بے انصافی...اسیں مرد لوک اسنوں محسوس ہی نہیں کر سکدے۔ اس بارے سوچدے تکّ نہیں۔” وارث نے لماں ساہ چھڈیا۔
“سوچدے تاں ہاں۔” بھوپ سنگھ نے بھاری آواز وچ ہولی جہی کیہا تے وارث دیاں اکھاں وچ اکھاں پا کے گلّ جاری رکھی، “پنجاب نے جدوں دا اتیاچار تے ظلم کے ورودھ سنگھرش جاری کیتا اے، ادوں توں ہی عورت اتے ہون والے اس ظلم نوں وی محسوس کیتا اے تے اس دے خلاف لکھیا وی اے۔ تیری اس گھٹنا توں پہلاں گورو ارجن دیوَ جی دے زمانے وچ وی ہیر رانجھے نال بالکل اویں ہی واپریا سی۔ اس سمیں دے کوی دمودر نے اس گھٹنا نوں اپنے قصے دا آدھار بنایا۔ اسدا کہنا ایں کہ جو کجھ میں لکھ رہاں، اوہ اکھیں ڈٹھا سچ اے۔ پھیر ایہی قصہ اودھم تے مکبل نے وی لکھیا...۔ پرتکھ اے کہ ایہہ اک نویں سوچ سی، جہڑی زمانے دے نال پیدا ہوئی تے اسنوں واری واری دوہرایا گیا۔ منکھ مر جائے پر سوچ نہیں مردی۔ اوہ پشت در پشت جیوندی رہندی اے۔ دھرتی 'چوں اگن والے بوٹے وانگ ودھدی پھلدی اے۔” بھوپ سنگھ نے اپنے ہتھ وچلی چھلی دے آخری سارے دانے اگھیڑ کے اوہناں دا پھکا ماریا تے گلّ پرھے سٹّ دتا۔
بھوپ سنگھ نے اپنا جیون اسے سوچ نوں جیوندیاں رکھن دے لئی سمرپت کر دتا سی۔ اسدی آواز وچ درڑھتا تے چہرے اپر گمبھیرتا سی۔ وارث نے وی اپنی چھلی مکائی تے گلّ پرھے سٹّ دتا تے بھوپ سنگھ دے منہ ولّ دیکھن لگیا۔ کجھ چر بیٹھا دیکھدا تے سوچدا رہا تے پھیر یکدم تربھکیا جویں اسنے بھوپ سنگھ دے چہرے اپر لکھے اتہاس نوں پڑھ پیا ہوئے۔
“لیا بھوپ سیاں ہتھ ملا۔” وارث نے اپنا سجا ہتھ اگے ودھا کے کیہا تے بھوپ سنگھ نے اسدا ہتھ سجے ہتھ وچ گھٹّ لیا۔
“توں میرا دوست ہی نہیں استاد وی ایں۔” وارث نے گلّ جاری رکھی، “اج میں اوہ کجھ سکھیا اے جو مکتب وچ وی نہیں سکھ سکیا ساں۔ بلہے شاہ ٹھیک کہندے نے، 'پھڑھ نقطہ چھڈّ کتاباں نوں'۔ میں نقطہ پھڑھ لیا اے۔ میں ہیر دی کہانی اک وار پھیر لکھانگا۔ اصل وچ اوہ اس سوچ دی کہانی ہوئےگی، جہڑی اتھل-پتھل دی ککھّ وچوں پیدا ہوئی اے۔ پروان چڑھی اے۔ یار لوک اس سوچ دے کارن ہی مجلساں 'چ بیٹھ کے ہیر دے عشقَ دا مزہ لینگے۔ میں اس کہانی نوں نواں روپ دیاںگا۔ ایہہ کہانی صرف کہانی نہیں، اس اتھل-پتھل وچ جیوں رہے پنجاب دی بھرپور تصویر ہوئےگی۔” وارث دے چہرے اتے اک درڑ سنکلپ اکریا ہویا سی، جس نوں دیکھ کے بھوپ سنگھ کھڑ-پڑ گیا تے اسنے وارث دا ہتھ چمّ لیا۔
جھنڈ وچ کوئل پھیر 'کہو-کہو' کوک اٹھی۔ پتہ نہیں اوہ وی اس سنکلپ اپر خوش سی جاں اسنے پنجاب دی ایہہ ہریالی، خوش حالی چراں بعد دیکھ سی—اس لئی اپنے من دی خوشی واری واری پرگٹ کر رہی سی۔
بھاگ بھری دی شادی پچھوں وارث رانجھے وانگ جوگی بن گیا سی تے جوگیاں والے بھیس وچ ہی ادھر ادھر گھمدا ہویا اپنے پنڈ آیا سی تے اگلے دن پھیر چلا گیا سی۔
ooo
“پتر توں اینے دناں بعد آیا سیں تے تر وی چلیا ایں...میں اکلی اتھے کنج رہاں؟ سنا گھر کھان نوں پیندا اے۔ دن تاں جویں-تویں لنگھا لیندی آں، پر رات کٹنی اوکھی ہو جاندی اے۔”
“ماں توں وی میرے نال چل۔ گورو دی نگری وچ پنج ستّ دن رہینگی تاں من پرچ جائیگا۔”
“پر بچڑا مینوں پھیر اسے گھر وچ آؤنا پئیگا۔ پھیر ایہی اکلاپن وڈھّ وڈھّ کھائیگا۔ توں میرے درد نوں سمجھ، میرے دل دی تھوہ لے۔ ہن توں دودھ پیندا بچہ نہیں۔”
ستونت کور دا گچّ بھر آیا سی تے اکھاں سجل ہو گئیاں سن۔ پر اسنے اپنے آپ اتے قابو رکھیا۔ اپنے اندرلی پیڑ نوں ہنجھو بن کے وہن نہیں دتا۔
اسے ویلے اک بھورے رنگ دی بلی اندر آئی۔ اسنے اپنا سجرا جمیاں بلونگڑا منہ وچ چکیا ہویا سی۔ شاید ہور بچے وی سن—اوہ گانڈھیاں دے گھر وچ سوئی جاپدی سی تے ہن اوہناں نوں اک اک کرکے دوجے گھر وچ لیا رہی سی، جویں اسدا سبھاء ہندا ہے۔
ماں تے پتر نے اکٹھیاں بلی ولّ دیکھیا...اسدی نظر وچ بھے نہیں سنیہ تے ممتا سی۔ اوہ بنا سنکوچ اگے ودھی تے گھر دے اک کونے وچ جا چھپی۔
“ماں میں سبھ سمجھداں۔ تیری پیڑ پچھانداں۔ پر توں تاں خود مینوں پنتھ دے حوالے کر چکی ایں۔ میں دل-خالصہ دا اک سیوک، اک سپاہی ہاں۔ جدوں تک دل خالصہ لاہور نوں فتح نہیں کر لئیگا، میں ویاہ نہیں کرواوانگاں۔” بھوپ سنگھ نے درڑھ تے ستھر آواز وچ کیہا تے کجھ پل رک کے پھیر بولیا، “توں اکلیپن نوں جویں ہن تک جھلیا اے، کجھ دن ہور جھلّ لے، بس۔”
“کجھ دن ہور؟”
“ہاں، بس کجھ دن۔ ہن اوہ دن دور نہیں جدوں لاہور اپر پنتھ دا جھنڈا لہرائےگا۔”
بھوپ سنگھ دی عمر اس سمیں 35 دے قریب سی۔ اسنے پچھلے ستاراں اٹھاراں سال سنگھرش وچ بتائے سن، جس کرکے اسدے ویکتیتوّ دا وکاس ہویا سی تے اوہ اپنے پتا دا پرتیروپ دکھائی دندا سی۔ اسدی آواز وچ وشواس سی، درڑتا سی۔ ماں نے پتر ولّ دیکھیا تے من ہی من وچ خوش ہوئی۔ اوہ آپ وی پنتھ لئی سمرپت سی تے پتر نوں وی پنتھ نوں سمرپت کر چکی سی۔ اس وچ شکّ نہیں سی کہ اوہ گھر وچ اکلی سی۔ پتی دے پچھوں سسّ رہِ گئی سی، اوہ چل وسی سی۔ ستونت کور دی اپنی عمر وی ڈھل گئی سی۔ اسدی چراں دی ایہہ اچھا سی کہ بھوپ سنگھ لاڑا بنے، بہو ویاہ کے گھر لیائے تے اسنوں پوتے پوتیاں دا منہ دیکھنا نصیب ہوئے۔ بھوپا تنّ سال پچھوں گھر آیا سی۔ مہینہ، ڈیڈھ مہینہ ماں دے کول رہا سی تے ہن دیوالی مناؤن امرتسر جا رہا سی...تے پتہ نہیں پھیر کدوں پرتیگا۔ اس لئی اسنے اپنی منوکامنا دسّ دتی سی۔ پتر دا اتر سن کے اوہ دکھی ہون دے بجائے اندرے-اندر سنتشٹ ہو گئی سی تے اسدی آتما کھڑ گئی سی۔ لاہور اپر پنتھ دی جت دا سپنا اسدا اپنا سپنا وی سی۔ جس سپنے دا ساکار ہونا پوتے-پوتیاں دا منہ دیکھن نالوں ودھیرے آنندمئی اچھا سی۔ اسنے پچھے گھر بار سنبھالنا سی، اس لئی خوشی خوشی پتر نوں وداع کیتا۔
راکھی پرنالی کارن سکھاں دی آرتھک حالت مضبوط ہو گئی سی۔ پنجاب دے پنج دوابیاں وچوں چار 'تے اوہناں دا راج سی۔ جہڑا علاقہ جس مثل دے ادھین سی، اس مثل دا سردار اسدا پربندھک حاکم سی۔ امن بحال ہو جان کارن ایہناں چاراں دوابیاں وچ خوش حالی آئی سی۔ اس نے سکھاں دا آتم-وشواس ودھاء دتا سی تے جنتا وچ اوہناں دے پرتی آدر بھاوَ وی ودھ گیا سی۔ 1755 دی دیوالی دھوم-دھام نال منائی گئی۔ اس واری امرتسر وچ جنے لوک آئے سن، 1748 وچ جدوں دل-خالصہ بنیا سی، ادوں وی نہیں سن آئے۔ نواب کپور سنگھ دو سال پہلاں سورگواس ہو چکے سن۔ پر اوہناں دے نہ رہن کارن جہڑا ستھان خالی ہویا سی، اسنوں جسا سنگھ آہلووالیا نے پورا-پورا بھر دتا سی۔ جسا سنگھ پنتھ دا سروے-سروا سی تے جنتا وچ حرمن پیارا وی سی۔ من موہن ناں دے اک چترکار نے گھوڑے اپر سوار جسا سنگھ دا اک چتر بنایا سی، جہڑا ہرمندر تے سروور دے وچکار اک کھلھی جگہ رکھیا ہویا سی تے اسنوں دیکھن والیاں دی بھیڑ لگی ہوئی سی۔
“گھوڑے دے کنّ دیکھو، ہرن وانگر کھڑے نے۔”
“سر اپر کلغی وی ہے۔”
“کلغی جسا سنگھ دے سر اتے وی اے۔”
“اوہناں دیاں اکھاں تاں دیکھو جویں ہنے دشمن اپر ٹٹّ پینگے۔”
“گھوڑے دے کنّ وی اسے کرکے کھڑے نے جی۔ اوہ وی جھپٹن لئی تیار ہے۔”
“یدھ دا پورا نقشہ بنھ دتے۔”
“ہاں، بناؤن والے دا کمال اے جی۔ اک اک لکیر بول رہی اے۔”
لوک دیکھ رہے سن تے اتساہ نال آپو اپنی پرتیکریا ظاہر کر رہے سن۔
“من موہن کون ایں، جسنے ایہہ چتر بنایا اے؟” بھوپ سنگھ نے چتر توں نظراں ہٹاء کے ادھر ادھر دیکھیا۔
“میں ہاں جی۔” اکٹھے ہوئے لوکاں وچوں اک بائی-تیئی سال دا نوجوان اگے آیا۔ اسدیاں اکھاں وچ چمک تے بلھاں اتے مسکان سی۔
“ایہہ چتر بناؤن وچ تینوں کناں سماں لگیئے بئی؟” بھوپ سنگھ نے نوجوان دے چہرے اتے نظراں گڈّ کے پچھیا۔
“سمجھ لؤ، دو مہینے۔” نوجوان نے ذرا سوچ کے اتر دتا۔
“ایہہ تاں بناؤن دا سماں ہویا، سوچ تاں پہلاں دا رہا ہوئینگا؟”
چترکار اس سوال دی آس نہیں سی، اوہ کوئی جواب نہ دے سکیا، چپّ ہی رہا تے حیرانی بھریاں اکھاں نال سوال کرن والے دے منہ ولّ ونہدا رہا۔
“ہاں، دسّ سوچن وچ کناں سماں لگیا؟” بھوپ سنگھ نے پھیر پچھیا۔
“اس دا کوئی اندازہ نہیں جی۔ من وچ اچھا پیدا ہوئی تے ہولی ہولی پکی ہندی گئی۔” نوجوان نے سہج بھاء نال اتر دتا۔
“ایہہ سوچ پرکریا ہی کلا دی سادھنا ہے، جہڑی تیرے چتر وچ دس رہی ہے۔ اس وچ جہڑے رنگ ورتے نے، اوہ نہ صرف دکھائی دے رہے نے، بولدے وی نے۔ اوہناں وچ کجھ اجیہا ہے، جہڑا دل نوں چھوہ لیندا ہے۔”
ہن درشکاں دیاں نگاہاں چتر دے بجائے بھوپ سنگھ اپر سن۔ نوجوان وی کیلیا جیہا اس ولّ دیکھ رہا سی۔ اپنے چتر دی ایہہ پرسنشا اسدے دل نوں چھوہ گئی۔
“سردار آہلووالیا نال ملاقات ہوئی؟”
“نہیں جی۔”
“آ میرے نال۔ تیرا ایہہ چتر اوہناں نوں ہی بھینٹ کیتا جائیگا۔”
وطیرہ تے وچار زندگی دی گڈی دے دو پہیئے ہندے نے۔ اوہناں وچ کوئی چھوٹا وڈا نہیں ہندا۔ کرانتیکاری ورتارا جناں اچا اٹھدا ہے، وچار وی اچے اٹھدے جاندے نے۔ سنگھرش وچ ستھولتا جھڑدی تے ستھرتا پیدا ہندی ہے۔ اس نال ساہت تے کلا دا وکاس ہندا ہے۔ پنجاب وچ جتھے اتھل-پتھل سرے دی سی، اتھے ساہت تے کلا نے وی سمیں دے شکھر دیاں ٹیسیاں نوں چھوہیا۔ یدھ وچ وناش ہی نہیں، نرمان وی ہندا ہے۔ بناں سنگھرش دے جیون، جیون نہیں سراپ ہے۔
امرتسر وچ خوب چہل پہل سی۔ آئیاں سنگتاں نے دربار صاحب دے کھلھے درشن کیتے۔ لنگر چل رہا سی...پنگت وچ بیٹھ دے سامان بھاوَ نال پرشادا چھکیا۔ پھیر سنگت وچ بیٹھ کے گربانی سنی تے ادھیاتمک آنند مانیاں۔ 'ڈھڈّ نہ پئیاں روٹیاں تاں سبھے گلاں کھوٹیاں' والی کہاوت انوسار لنگر چھک لین پچھوں ہی گربانی دا آنند مانیاں جا سکدا ہے۔ گورو امر داس نے لنگر، سنگت تے پنگت دی پرتھا ڈونگھا سوچ کے ہی چلائی سی، جہڑی اتھل-پتھل دی پرستھتی دا وستوگت دھرم سی۔
اس پچھوں دیوان سجیا تاں اینی بھیڑ سی کہ تلّ سٹن دی جگہ نہیں سی رہی۔ سردار جسا سنگھ آہلووالیا حاضر سنگتاں نوں سمبودھت کرن لئی کھڑے ہوئے تاں 'واہگورو جی کا خالصہ، واہگورو جی کی فتح' دے جیکاریاں نال واتاورن گونج اٹھیا۔ جسا سنگھ سرمئی رنگ دی سینک وردی وچ سن۔ اوہناں دا دستار بنھن دا ڈھنگ مغلئی سی۔ کڑتے اپر گھنڈیدار انگرکھا، انگرکھے اپر کمربند تے گاترا۔ لماں کچھہرا تے تنگ موہری دا چوڑیدار پاجاما۔ کمربند تے گاترے وچ تیر، تلوار تے ہور ہتھیار سن۔ ہتھیاراں وچ سجے اس بہادر یودھے دا روپ دیکھن یوگ سی۔
“گورو دے پیاریو، سجنوں! اسیں لوک دیوالی دا ایہہ پوتر تیوہار اس سمیں وی مناؤندے رہے، جدوں ساڈے سر اتے بھیانک خطرے منڈلاء رہے سن۔ راکھی پرنالی دی بدولت اج پنجاب دے بہت وڈے حصے وچ امن چین ہے۔ لوک آرام نال سوندے نے۔ اوہناں نوں دیسی ودیشی اتیاچاریاں دا ڈر نہیں ہے۔ اس وچ خالصہ دل نوں جو سفلتا ملی ہے، اس لئی تسیں سارے ودھائی دے پاتر ہو۔” جسا سنگھ بول رہے سن تے اکتر ہوئے لوک پورے دھیان نال سن رہے سن۔ اوہناں دے اک اک شبد نوں اندر-من وچ سموء رہے سن۔ “پر ڈر اجے وی ہے۔ اسیں اجے وی باہری تے اندرونی دشمنا وچکار گھرے ہوئے ہاں۔ اوہناں دی تعداد وی زیادہ تے طاقت وی زیادہ ہے۔ پر اوہ آپس وچ پاٹے ہوئے نے۔ اوہ نت آپس وچ ٹکارؤندے نے۔ اوہ آپس وچ لڑنگے تے ساڈے نال وی لڑنگے۔ انتم جت خالصے دی ہوئےگی۔ ساڈا ایہہ درڑھ وشواس ہے۔” واتاورن پھیر 'واہگورو جی کا خالصہ، واہگورو جی کی فتح' دے جیکاریاں نال گونج اٹھیا۔ سردار آہلووالیا کجھ چر مون رہے۔ پھیر بولے، “جت سکنا سہج نہیں۔ سانوں اجے وی بہت ساریاں قربانیاں دینیاں پیننگیاں۔ جت لئی سانوں اپنے آپ نوں تے اپنے دشمن نوں جاچنا-پرکھنا پئیگا۔ وارتھ کے بھرم پال لینے ٹھیک نہیں ہندے۔ مگلانی بیگم دی اپنی طاقت بھاویں کجھ وی نہیں، پر اسنے ابدالی نال رشتہ جوڑیا ہویا ہے تے ہن اپنی بیٹی عمدہ بیگم دی کڑمائی ابدالی دے بیٹے تیمور نال کرکے ایہہ رشتہ ہور پیڈھا کر لیا ہے۔ ایہہ رشتہ سانوں وی چنگا نہیں لگدا تے دلی دے وزیر گازیؤلدین نوں وی پسند نہیں۔ گاجیؤلدین مرہٹیاں دے بل بوتے اپر اچھل رہا ہے۔ اسنے مرہٹیاں دی مدد نال صفدر جنگ نوں دلی وچوں بھجا دتا۔ ہو سکدا ہے، اوہ اسے بوتے اپر مگلانی بیگم دے نکّ وچ وی نکیل پا لئے۔ ابدالی اس سمیں اندرونی بغاوتاں وچ گھریا ہویا ہے۔ اوہناں نال نبڑن سار، اوہ پھیر حملہ کریگا۔ گازیؤلدین اسدے ساہویں ٹک نہیں سکیگا۔ جالندھر تے سرہند اپر ادنیہ بیگ قبجہ کری بیٹھا ہے۔ اوہ وی بڑا چالباز تے جالساج آدمی ہے۔ اوہ پنجاب وچ پیدا ہویا ہے۔ جنم توں مسلمان ہے، پر اسدا مذہب صرف نجی حکومت قایم کرنا ہے۔ چھل-کپٹ، دھوکھے جاں کوفر-مکاری کسے وی حیلے نال اپنی حکومت قایم رکھی جائے، اوہ اوہی حیلہ اپنائیگا۔ اوہ وی ساڈے لئی اک خطرہ ہے، پر بہتا وڈا خطرہ نہیں۔ نجی حکومت قایم کرن والیاں کولوں چھوٹے موٹے خطرے ہور وی نے۔ جویں قصور دے پٹھان تے ایمانباد دے خواجہ مرزا دا خطرہ۔ خواجہ مرزا نے ہنے کجھ دن پہلاں ہی اپنی ترک جاتی دے چھ ہزار سینک بھرتی کیتے ہن۔ خواجہ مرزا نوں تے اسدے ایہناں ودیشی سینکاں نوں نہ اس دیش نال پیار ہے تے نہ ہی دیش دے لوکاں نال۔ نجی حکومت دا آدھار صرف لٹّ ہندا ہے۔ جدوں لٹ-کھسٹّ دا دھندا نہ چلیا تاں ایہی سینک خواجہ مرزا دی گردن ریت دینگے۔” دیوان وچ ہاسے دے غبارے اڈن لگے۔ “سانوں ایہناں خواجیاں دی قطعی پرواہ نہیں۔” سردار آہلووالیا نے پھیر بولنا شروع کیتا، “ایہہ لوک شمشان گھاٹ وچ ہوانکن والے گدڑ نے، صرف اکو گھرکی نال بھجّ کھڑے ہونگے۔ سبھ توں وڈا خطرہ ابدالی ہے۔ ساڈی آخری ٹکر اسے نال ہوئےگی۔ پر ابدالی دا مقصد وی لٹ-کھسٹّ ہے ۔ لٹ-کھسٹّ اپر کھڑی طاقت ریت دی کندھ ورگی ہندی ہے...اسنوں ڈھیندیاں دیر نہیں لگدی۔ خالصہ دال دا نجی کوئی سوارتھ نہیں ہے۔ اسیں پورے دیش تے دھرم دی آزادی لئی لڑ رہے ہاں۔ کھنڈے دا امرت سانوں اک جٹّ کردا ہے تے سانوں مضبوط بناؤندا ہے۔ پھیر دیش دے لوک ساڈے نال نے۔ اس لئی جت ساڈی ہی ہوئےگی۔”
اس پچھوں اگلیاں یوجناواں بنائیاں گئیاں تے گرمتے پاس ہوئے۔ لوکی نواں اتشاہ تے نویاں آساں لے کے گھراں نوں پرتے۔


بولے سو نہال-ہنسراج رہبر (بھاگ-3)
بولے سو نہال-ہنسراج رہبر (بھاگ-1)
 
 

To veiw this site you must have Unicode fonts. Contact Us

punjabi-kavita.com