Punjabi Stories/Kahanian
ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ
Kartar Singh Duggal
 Punjabi Kahani
Punjabi Kavita
  

Taake Paachhe Jeewna Kartar Singh Duggal

ਤਾਕੇ ਪਾਛੇ ਜੀਵਣਾ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ

"ਕੁੱਤਾ ਫਿਰ ਭੌਂਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ।"
"ਭੌਂਕ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ , ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ।" ਪਲਕਾਂ ਵਿਚ ਅੱਥਰੂ ਲਟਕਾਏ ਉਸ ਟਰਾਂਜ਼ਿਟ ਕੈਂਪ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਦਸਿਆ । ਤੇ ਕੈਂਪ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਹੋਠ ਚਬਾ ਕੇ ਇੰਜ ਉਸ ਵਲ ਵੇਖਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ – ਔਰਤ , ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਫਿਰ ਗਿਆ ਹੈ ? ਬੰਗਾਲੀ ਬੜੇ ਸਨਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਹੁਣ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਸਚਮੁਚ ਮੁਸੀਬਤ ਆ ਪਈ ਹੈ ।
ਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਗ ਗਿਆ । ਨਵੇਂ ਆਏ ਸ਼ਰਨਾਥੀਆਂ ਦੇ ਖਲਜਗਣ । ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਸੋਚਣ ਦੀ ਵਿਹਲ ਹੀ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਦੀ ਸੀ । ਦਿਨ – ਰਾਤ ਦਿਨ – ਰਾਤ ਬੇੜੀਆਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇੰਜ ਆ ਕੇ ਲਗਦੀਆਂ ਸਨ । ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੱਦੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਮਖਿਆਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕੈਂਪ ਅਫ਼ਸਰ ਦੇ ਤੰਬੂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ । ਭੁੱਖੇ , ਨੰਗੇ , ਬੀਮਾਰ , ਔਰਤਾਂ ਰਾਹ ਵਿਚ ਜਨਮੇ ਬੱਚੇ ਛਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਲਾਈ , ਔਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਪੂਰੇ ਹੋ ਚੁਕੇ ਸਨ ; ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਪ ਮੋਤੀ ਉਗਲ ਸਕਦੀ ਸੀ ।
ਪਰ ਕਾਇਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਪਹਿਲੇ ਹਰ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਦਾ ਨਾਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸੀ ; ਆਪਣਾ ਨਾਂ , ਪਿਓ ਦਾ ਨਾਂ , ਉਮਰ , ਪੂਰਾ ਪਤਾ , ਕਿੱਤਾ – ਕਸਬ , ਘਰ ਬਾਹਰ ਕਿਓਂ ਛਡ ਕੇ ਆਏ ? ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਖਾਨੇ ਉਹ ਭਰ ਲੈਂਦਾ , ਪਰ ਆਖਰੀ ਖਾਤੇ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਚਿੜ੍ਹ ਆਂਦੀ ਸੀ । ਘਰ ਬਾਹਰ ਕਿਓਂ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ! ਆਖਰ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਘਰ ਆਪਣਾ ਅੰਙਣ ਕਿਓਂ ਛਡਦਾ ਹੈ ? ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਉਹ ਇਹ ਸੁਆਲ ਪੁੱਛਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ । ਫੇਰ ਇਕ ਦਿਨ ਇਕ ਸੱਤਰ ਸਾਲ ਦੇ ਬੁੱਢੇ ਮੌਲਵੀ ਨੇ ਪੋਲੇ ਜਿਹੇ ਉਹਨੂੰ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ – ਸੈਰ ਕਰਨ ਆਏ ਹਾਂ । ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਉਹਦੇ ਮਾਰੇ ਗਾਏ ਸਨ । ਉਹਦੀ ਜੁਆਨ ਧੀ ਨੂੰ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਖੋਹ ਲਿਆ ਸੀ । ਉਹਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ । ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਜ ਉਹ ਆਪ ਬਚ ਗਿਆ ਸੀ । ਤੇ ਇਹੀ ਹਸ਼ਰ ਕਾਫਲੇ ਦੇ ਹਰ ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਘਰ – ਬਾਹਰ ਕਿਓਂ ਛਡ ਆਏ ? ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਕੀ ਜੁਆਬ ਦੇਵੇ ।
ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਿਓਰਾ ਤੇ ਰਖੱਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਸੋਸ਼ਲ ਵਰਕਰ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੀ ਆਪ ' ਬੀਤੀ ਸੁਣਦੇ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ।
ਕੁੱਤਾ ਫਿਰ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਇਕ ਦਰਦਨਾਕ ਵਿਰਲਾਪ । ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹਟ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ ਵਲ ਨਜ਼ਰਾਂ ਜਮਾਈ ਫਰਿਆਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ।
ਤੇ ਉਹ ਕੈਂਪ ਅਫ਼ਸਰ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਕਯੂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਬਾਹਰ ਆ ਗਈ । ਉਸ ਤੇ ਅਜੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਸੀ । ਫੇਰ ਕਿਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਰਾਸ਼ਨ ਕਾਰਡ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਵੇਗੀ ।
ਕਯੂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਉਹ ਇਕਲਵਾਂਜੇ ਇਕ ਕੰਡਿਆਲੀ ਝਾੜੀ ਕੋਲ ਆ ਖਲੋਤੀ । ਤੇ ਉਹਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਕੈਂਪ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਮੁਹਾਰਨੀ ਮੁੜ ਗੂੰਜਣ ਲਗ ਪਈ ।
ਨਾਂ ?
ਫਾਤਮਾ ਬੀਬੀ — ਫਾਤਮਾ ਮਲਿਕ
ਉਮਰ ?
ਵੀਹ ਵਰ੍ਹੇ !
ਘਰ ਵਾਲੇ ਦਾ ਨਾਂ ?
ਅਬਦੁਲ ਮਲਿਕ ।
ਪਤਾ
ਰੰਗਪੁਰ ਖਾਸ ।
ਪਤੀ ਦਾ ਕਿੱਤਾ ?
ਪਤੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ।
ਬੱਚੇ ?
ਇਕ ਬੇਟਾ ਸੀ , ਉਹ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ।
ਹੋਰ ਕੋਈ ?
ਬਸ ਇਕ ' ਖੋਖਾ ' ਬਚਿਆ ਹੈ ।
ਖੋਖਾ ਕੌਣ ?
ਸਾਡਾ ਕੁੱਤਾ , ਬਾਹਰ ਖਲੋਤਾ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ।
ਕੈਂਪ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਆਪਣੇ ਹੋਠ ਚਬਾਏ । ਦੀਵਾਨੀ ਔਰਤ । ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੁਆਲ ਕੀਤੇ ਅਗਲੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਦਾ ਬਿਓਰਾ ਪੁੱਛਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ।
ਸਾਹਮਣੇ ਖੋਖਾ ਖਲੋਤਾ ਫਿਰ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਦੂਰ , ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਦਿਸਹੱਦੇ ਤੇ ਨਜ਼ਰਾਂ ਜਮਾਈ , ਉੱਚਾ ਉੜੂੰਕਾਂ ਸੁੱਟ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਤੜਫ ਤੜਫ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ।
"ਖੋਖਾ , ਖੋਖਾ ਤੂੰ ਇੰਜ ਵਰਲਾਪ ਕਰਕੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣਾਂਦਾ ਏਂ ? ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜੋ ਤੇਰੀ ਫਰਿਆਦ ਹੁਣ ਸੁਣੇਗਾ । ਖੋਖਾ , ਖੋਖਾ , ਤੂੰ ਇੰਜ ਕੁਰਲਾ ਕੁਰਲਾ ਕੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦਾ ਏਂ ? ਉਹ ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ । ਤਿੰਨ ਗੋਲੀਆਂ ਉਹਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਲਗੀਆਂ । ਤਿੰਨ ਗੋਲੀਆਂ ਉਹਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਤੇ ਇਕ ਗੋਲੀ ਉਹਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿਚ । ਦੌੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਢੇਰੀ ਹੋਏ ਪਿਓ ਦੇ ਗਲ ਜਾ ਲੱਗਾ ਸੀ । ਤੇ ਉਹ ਅਖ ਪਲਕਾਰੇ ਵਿਚ ਠੰਡੇ ਹੋ ਗਏ । ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰ ਗਿਆ , ਬਿਟ ਬਿਟ ਵੇਖਦੀ ਕਲ – ਮੁੱਕਲੀ ਮੈਨੂੰ ਛਡ ਕੇ ।"
ਹੁਣ ਉਹ ਕੁੱਤਾ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਉਹਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਉਹਦੇ ਸਾੜੀ ਦਾ ਪੱਲਾ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਖਿੱਚ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਜਿਵੇਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ –ਚਲ , ਹੁਣੇ ਵਾਪਸ ਚਲ ਜਿਥੇ ਉਹ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ । ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਏ ।
"ਬੱਚੇ , ਉਧਰ ਕੌਣ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ? " ਫਾਤਮਾ ਖੋਖਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਂਦੀ ਹੈ । " ਉਧਰ ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਲਹੂ ਦੇ ਪਿਆਸੇ ਜਰਵਾਣੇ ਉਧਰ ਤੇ ਚੁਣ ਚੁਣ ਕੇ ਬੰਗਾਲੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ । "
ਖੋਖਾ ਫਟੀਆਂ ਫਟੀਆਂ ਅੱਖੀਆਂ ਆਪਣੀ ਮਾਲਕਣ ਵਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ । ਕੀ ਮਤਲਬ , ਅੱਜ ਵੀ ਰਾਤ ਉਹਨੂੰ ਵੇਖੇ ਬਿਨਾਂ ਕੱਟਣੀ ਹੋਵੇਗੀ ?
ਨਹੀਂ , ਨਹੀਂ , ਨਹੀਂ , ਤੇ ਖੋਖਾ ਦੌੜ ਕੇ ਫੇਰ , ਦੂਰ ਉਥੇ ਜਿਥੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਦਾ ਕੰਢਾ ਸਾਫ਼ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ , ਜਾ ਕੇ ਰੋਣ ਲਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ । ਇਕ ਹਿਰਦੇ – ਵੇਧਕ ਵੇਦਨਾ । ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਫਰਿਆਦ । ਉਹਦੀ ਪੁਕਾਰ ਉੱਚੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੈਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਹਾੜ੍ਹੇ ਕਢ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ।
ਆਪ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਖੋਖਾ ਆਪਣੀ ਮਾਲਕਣ ਨੂੰ ਵੀ ਰਵਾ ਰਵਾ ਕੇ ਉਹਦਾ ਬੁਰਾ ਹਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ।
ਫੇਰ ਇਕ ਸੋਸ਼ਲ ਵਰਕਰ ਆਪਣਾ ਰਜਿਸਟਰ ਫੜੀ ਫਾਤਮਾ ਕੋਲ ਉਹਦਾ ਉਹ ਵੇਰਵਾ ਲੈਣ ਲਈ ਆ ਗਈ ਜਿਹੜੀ ਇਕ ਔਰਤ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਹੀ ਦਸ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਫਾਤਮਾ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਰਜਿਸਟਰ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੱਸ਼ਦਦ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਜਿਹੜੀਆਂ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਤੇ ਵਾਪਰੀਆਂ ਸਨ ।
"ਸੱਚ ਸੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਦਸ ਦੇਵਾਂ ।" ਫਾਤਮਾ ਨੇ ਸੋਹਣੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲੀ ਨੌਜੁਆਨ ਸੋਸ਼ਲ ਵਰਕਰ ਦੀਆਂ ਮਧ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖੀਆਂ ਵਲ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ । ਸ਼ੱਬੋ ਆਪ ਸ਼ਰਨਰਥਣ ਸੀ । ਇਹ ਲੋਕ ਪਹਿਲੇ ਹੱਲੇ ਵਿਚ ਹੀ ਨਿਕਲ ਆਏ ਸਨ ।
ਫੇਰ ਫਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਪ ਬੀਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ । ਛਲ ਛਲ ਅੱਥਰੂ ਉਹਦੇ ਵਹਿ ਰਹੇ ਸਨ , ਪਰ ਉਹ ਬੋਲਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ , ਬੋਲਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ।
"ਮੇਰੇ ਸ਼ੌਹਰ ਤੇ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਬਾਹਰ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਪਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਜ਼ਾਲਮ ਕਹੇ ਪਲੰਘ ਤੇ ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਪੈ ਜਾਵਾਂ । ਉਹਦੀ ਬੰਦੂਕ ਵਿਚੋਂ ਅਜੇ ਤੀਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ਧੂਆਂ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਮੇਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਤੇ ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਥੁੱਕਿਆ , ਇਕ ਵਾਰ , ਦੋ ਵਾਰ , ਤਿੰਨ ਵਾਰ । ਉਹ ਹੱਕਾ ਬੱਕਾ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਲ ਵੇਖਣ ਲਗ ਪਿਆ । ਇਤਨੇ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਸੁਫੇ ਵਿਚ ਤੜ ਤੜ ਗੋਲੀਆਂ ਕਿਤੋਂ ਵਸਣ ਲਗ ਪਈਆਂ । ਇਕ ਫਟੜ ਸ਼ੇਰਨੀ ਵਾਂਗਰਾਂ ਮੈਂ ਉਂਜ – ਦੀ – ਉਂਜ ਖਲੋਤੀ ਸਾਂ ਤੇ ਉਹ ਮਲਕਣੇ ਹੀ ਕਿਤੇ ਗਲੀ ਵਿਚ ਖਿਸਕ ਗਿਆ । ਤੇ ਫੇਰ ਮੁਕਤੀ ਬਾਹਿਨੀ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਨਿਕਲ ਆਏ । ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਬਸਤੀ ਦੇ ਕਈ ਲੋਕ ਹੋਰ ਸਨ । ਪੜਾਓ ਪੜਾਅ ਅਸੀਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਇਸ ਪਾਸੇ ਪੁੱਜ ਗਏ ।"
ਤੇ ਫੇਰ ਸ਼ੱਬੋ ਤੇ ਫਾਤਮਾ ਕੰਡਿਆਲੀ ਝਾੜੀ ਦੀ ਓਟ ਵਿਚ ਬੈਠੀਆਂ ਕਿਤਨਾ ਚਿਰ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਰਹੀਆਂ । ਅਜੇ ਰਾਸ਼ਨ ਕਾਰਡ ਵੰਡੇ ਜਾਣ ਵਿਚ ਦੇਰੀ ਸੀ । ਇਕ ਨਜ਼ਰ ਤੇ ਸ਼ੱਬੋ ਤੇ ਫਾਤਮਾ ਦੀ ਜਿਵੇਂ ਦੋਸਤੀ ਹੋ ਗਈ । ਸ਼ੱਬੋ ਕਹਿੰਦੀ ਉਹ ਫਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਵਿਚ ਲਾ ਲਵੇਗੀ । ਦੋਵੇਂ ਹਾਣ ਸਨ । ਇਨ ਬਿਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੋ ਕੁਝ ਫਾਤਮਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਸ਼ੱਬੋ ਨਾਲ ਵੀ ਬੀਤਿਆ ਸੀ । ਫਰਕ ਇਤਨਾ ਸੀ ਕਿ ਫਾਤਮਾ ਬਚ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਸ਼ੱਬੋ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕੀ ਸੀ । ਉਹਦੀਆਂ ਬਾਹਵਾਂ ਨੂੰ ਜਕੜ ਕੇ ਅਗਲਿਆਂ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਵਲੂੰਧਰ ਸੁੱਟਿਆ ਸੀ । ਤੇ ਸ਼ੱਬੋ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਵਲ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਦਸਿਆ , ਉਹ ਗੁੰਡੇ ਦੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਕੁੱਖ ਵਿਚ ਸੰਭਾਲੇ ਹੋਏ ਸੀ । ਹੋਰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਵਿਚੋਂ ਕਢ ਕੇ ਸੂਲੀ ਤੇ ਲਟਕਾ ਦੇਵੇਗੀ । ਤੇ ਸ਼ੱਬੋ ਦੀਆਂ ਅੱਖੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਅਜੀਬ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਹਿਸ਼ਤ ਝਾਕ ਰਹੀ ਸੀ ।
ਤੇ ਫਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਕਲੇਸ਼ ਭੁੱਲ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ । ਕਿਤਨੀ ਦੇਰ ਇੰਜ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਬਾਹਵਾਂ ਵਿਚ ਵਲਿੰਗੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ।
ਖੋਖਾ ਫਿਰ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਤੋਬਾ, ਤੋਬਾ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਰਨੇ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਉਹਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੈਠ ਗਈ ਸੀ । ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਫਾਵ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ । ਮੁੜ ਮੁੜ ਦੂਰ ਸਾਹਮਣੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਰ ਦਿਸਹੱਦੇ ਵਲ ਵੇਖਣ ਲਗ ਪੈਂਦਾ ਤੇ ਕੁਰਲਾਉਣ ਲਗਦਾ ।
ਤ੍ਰਕਾਲਾਂ ਪੈ ਰਹੀਆਂ ਸਨ । ਪਲਾਤਾ ਪਲਾਤਾ ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਰੂੰ ਦੇ ਗੋਹੜਿਆਂ ਵਰਗੇ ਸਲੇਟੀ ਰੰਗ ਦੇ ਬੱਦਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵਾਹੋਦਾਹੀ ਉੱਡਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ । ਤੇ ਖੋਖਾ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਹਾਲ ਸੁਣਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਦਰਦ – ਫਰਾਕ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਘਲ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਉਹ ਬੱਦਲ ਜਿਹੜੇ ਉਹਦੇ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਵਲ ਉੱਡਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ।
ਫਾਤਮਾ ਤੇ ਸ਼ੱਬੋ ਕਿਤਨਾ ਚਿਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਅਲਿੰਗਣ ਵਿਚ ਗੜੂੰਦ ਪਈਆਂ ਰਹੀਆਂ ਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਉਠ ਕੇ ਰਾਸ਼ਨ ਕਾਰਡ ਦੀ ਕੈੜ ਲੈਣ ਤੁਰ ਪਈਆਂ । ਰਾਸ਼ਨ ਕਾਰਡ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਮਿਲਣੇ ਸਨ । ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਰਾਸ਼ਨ ਕਾਰਡ ਵੀ ਮਿਲਣਗੇ ਤੇ ਟਰੱਕਾਂ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ । ਰਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ਿਟ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਕੱਟਣੀ ਸੀ । ਪੰਕਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤਾਂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਵਿਚ ਪੂੜੀਆਂ ਤੇ ਸਬਜ਼ੀ ਵਰਤਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ।
ਫਾਤਮਾ ਤੇ ਸ਼ੱਬੋ ਆਪਣਾ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ੱਬੋ ਦੇ ਤੰਬੂ ਵਲ ਤੁਰ ਪਈਆਂ । ਤੰਬੂ ਟ੍ਰਾਜ਼ਿਟ ਕੈਂਪ ਦੇ ਇਕਲਵੰਜੇ ਕਰਕੇ ਸੀ ।
"ਨੂਰ ਹੈ , ਨੂਰਉੱਲਇਸਲਾਮ ।" ਤੇ ਸ਼ੱਬੋ ਤਾਵਲੇ ਤਾਵਲੇ ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਵਧੀ । ਪਰ ਉਥੇ ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ।
ਮੁੜ ਮੁੜ ਫਾਤਮਾ ਦਾ ਜੀਅ ਕਰਦਾ ਸ਼ੱਬੋ ਤੋਂ ਪੁਛੇ, ਨੂਰ ਕੌਣ ਸੀ ? ਕੌਣ ਸੀ ਨੂਰ ਜਿਸ ਲਈ ਇਕਦੰਮ ਉਹ ਉਤਾਵਲੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ।
ਪਰ ਫੇਰ ਉਸ ਨੂੰ ਖੋਖਾ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਰ ਗਿਆ । ਕਿੰਜ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰੋਂਦਾ ਸੀ । ਬੱਚੇ ਵਾਂਗਰਾਂ ਹੀ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਾਲੇ ਨੇ ਪਾਲਿਆ ਸੀ । ਤੇ ਹੁਣ ਉਸ ਲਈ ਉਹ ਤੜਫ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਦੀਦੇ ਕਲੁੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ ।
ਕਿਤਨਾ ਚਿਰ ਖੋਖਾ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਂਦੀ ਰਹੀ ਤੇ ਫਾਤਮਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖੀਆਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਡਬਡਬਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ।
ਫੇਰ ਸ਼ੱਬੋ ਗਾਣ ਪਈ – ਹਮਾਰ ਸੋਨਾਰ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ।
ਤੇ ਸ਼ੱਬੋ ਦਾ ਗੀਤ ਸੁਣਦੀ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਥਕੀ – ਹਾਰੀ ਜਫ਼ਰ ਜਾਲ ਰਹੀ ਫਾਤਮਾ ਦੀ ਅੱਖ ਲਗ ਗਈ । ਇਕ ਝਟ ਦਾ ਝਟ ਤੇ ਉਹ ਬੇਸੁਧ ਪਈ ਸੀ ।
ਸਾਰੀ ਉਹ ਰਾਤ ਫਾਤਮਾ ਵਟੇ ਦਾ ਵਟਾ ਪਈ ਰਹੀ । ਸਵੇਰ ਹੋ ਗਈ , ਧੁਪਾਂ ਨਿਕਲ ਆਈਆਂ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਸੁਤੀ ਹੋਈ ਸੀ ।
ਸ਼ੱਬੋ ਕਦੋਂ ਦੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨਿਕਲ ਗਈ ਸੀ ।
ਅੰਬੀ ਦੇ ਬੂਟੇ ਵਿਚੋਂ ਛਣ ਛਣ ਕੇ ਸਵੇਰ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਫਾਤਮਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਪੈ ਰਹੀਆਂ ਸਨ । ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ ਜਿਵੇਂ ਖਿੜ – ਪੁੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ । ਸਵੇਰੇ ਦੀ ਠੰਡੀ – ਮਿਠੀ ਹਵਾ ਵਿਚ ਉਹਦੇ ਵਾਲ ਉਡ ਉਡ ਕੇ ਉਹਦੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਤੇ ਉਹਦੇ ਮਥੇ ਤੇ ਪੈ ਰਹੇ ਸਨ । ਉਹਦੀ ਅੰਗੀ ਦੀਆਂ ਉਤਲੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਛਿੱਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਉਹਦਾ ਕਹਿਰਾਂ ਦਾ ਜੋਬਨ ਡੁਲ੍ਹ ਡੁਲ੍ਹ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ ।
ਨੂਰ ਸੀ , ਨੂਰ ਉਹਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਗੋਸ਼ੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਸ਼ੱਬੋ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਉਸ ਜਰਵਾਣੇ ਨੂੰ ਟੋਲਣ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਬੀ ਉਹਦੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਸੀ । ਤੇ ਨੂਰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਹੁਣ ਉਹ ਮੁੜ ਕੇ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗੀ । ਤੇ ਉਹ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਉਹਦੇ ਮਥੇ ਤੇ ਉਡ ਉਡ ਪੈ ਰਹੇ ਉਹਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਹਥ ਨਾਲ ਪੋਲੇ ਜਿਹੇ ਪਿਛੇ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਤੇ ਸੁਆਦ ਸੁਆਦ ਹੋਈ ਫਾਤਮਾ ਅਖਾਂ ਮੁੰਦ ਲੈਂਦੀ ਹੈ । ਇਕ ਨਸ਼ੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗੋਤੇ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ।
"ਫਾਤਮਾ ! ਫਾਤਮਾ !! " ਸਾਹੋ ਸਾਹ ਘਬਰਾਈ ਹੋਈ ਸ਼ੱਬੋ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੇ ਫਾਤਮਾ ਦੀ ਅਖ ਖੁਲ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਸ਼ੱਬੋ ਦੀਆਂ ਅਖਾਂ ਵਿਚ ਅਥਰੂ ਡਲ੍ਹਕ ਰਹੇ ਹਨ । ਫਾਤਮਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹੋਂ ਫੜ ਉਹ ਕੈੰਪ ਦੇ ਦਫਤਰ ਦੇ ਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।
ਤੇ ਫਾਤਮਾ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁਰਲਾ ਉਠਦੀ ਹੈ । ਸਾਹਮਣੇ ਬੰਨੇ ਤੇ ਖੋਖਾ ਬੇਹਿਸ ਪਿਆ ਹੈ , ਫਟੀਆਂ ਫਟੀਆਂ ਅਖੀਆਂ ਦੂਰ ਦਰਿਆ ਤੇ ਪਾਰ ਦਿਸਹੱਦੇ ਵਲ ਲਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉਹ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ।

ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਆਂ (ਮੁੱਖ ਪੰਨਾ)
 
 

To veiw this site you must have Unicode fonts. Contact Us

punjabi-kavita.com